EKONOMİ

Burak Köylüoğlu: Modern Dünyanın Jeopolitik Fayları

Yayınlanma:

6 yıl önce

20/04/2021

Yazan:

Konu jeopolitik olunca şu zamansız sözü her zaman hatırlarım: “Bazı şeyler değişir, ama bazı şeyler hiçbir zaman değişmez!”

Jeopolitik, Aristo’nun öğretilerine kadar dayanan çok eski bir kavramdır. Bu kavram, coğrafyanın etkileri ile ülkelerin politik sistemlerinin, uluslararası güç dengelerini nasıl etkilediğini analiz eder.

Modern zamanlarda jeopolitik yaklaşımı ilk kullanan güç Britanya İmparatorluğu idi. Hatta Britanya İmparatorluğu’nu 19. yüzyılda tek süper güç haline getiren en önemli faktör, imparatorluğun uygulamış olduğu benzersiz jeopolitik strateji idi. Kıta Avrupası’nda tek bir süper gücün (ilk önce Fransa’ya, sonra Rusya’ya ve daha sonra Birleşik Almanya’ya karşı) ortaya çıkmasını engellemek için kurduğu karmaşık ittifak sistemleri ve kolonilerini ve anavatanını muazzam güçte bir donanma ile zahmetsizce koruması sayesinde Britanya İmparatorluğu müthiş bir ekonomik ve politik güce ulaşmıştı. I. ve II. Sanayi Devrimleri, bu müthiş gücü tamamlayan önemli ekonomik atılımlar olmasına rağmen, imparatorluk için her zaman jeopolitik strateji tüm sistemin temeli idi.

Jeopolitik yaklaşım, Birleşik Almanya’nın da 1871’den sonra hızla ilgi duyduğu bir strateji oldu. İmparatorluk Almanyası’nın “Drang nach Osten” yani “doğuya doğru genişleme” ve yeni sömürge yarışına katılması, I. Dünya Savaşı’nı doğuran politik nedenlerinden biri idi.

1933 yılında Almanya’da iktidarı ele geçiren Naziler jeopolitik konusunda literatüre yeni bir şey katmadı. Uyguladıkları politika; çarpık ideolojilerini, “Drang nach Osten” ile birleştirmelerinden ibaretti. Almanya’yı asla hazır olmadığı II. Dünya Savaşı’na soktukları zaman, Almanya’nın elindeki tek koz ekonomik ya da askeri gücünün üstünlüğü değil, 1920’lerde, o yıllarda henüz genç bir binbaşı olan Heinz Guderian’ın geliştirmiş olduğu yeni bir askeri doktrin idi: Blitzkrieg yani Yıldırım Savaşı.

Blitzkrieg, Almanya’ya savaşın ilk döneminde, 1939-1941 yıllarında muazzam zaferler kazandırdı. Ama Blitzkrieg, tek başına Almanya’ya topyekûn bir dünya savaşını kazandırabilecek bir sihirli asa değildi. Almanya, Nazilerin berbat ve akıldışı yönetimi altında olmasaydı bile, 1939 yılında bu ölçekte bir savaşı yürütebilecek (bırakınız kazanabilecek) askeri, ekonomik ve sosyal olanaklara sahip değildi. 1941 yılında savaş Sovyetler Birliği’ni ve ABD’yi de kapsar hale gelince, Nazi Almanyası ile Japonya’nın kaderi mühürlenmiş oldu.

II. Dünya Savaşı öncesinde Japon İmparatorluğu’nun jeopolitik stratejisi yoktu. Ülkede iktidara sahip olan kara kuvvetleri kökenli askeri cuntaların tek politikası iyice zayıflamış olan Çin’i dilim dilim kesmekti. Ancak Çin’deki savaş beklendiği gibi gitmeyince ve savaşın etkisi ile Japon ekonomisi rayından çıktığında, askeri cunta Çin’deki savaşı bitirmek yerine gözünü Asya’daki kritik hammadde ve enerji kaynaklarına dikince ABD ile savaş kaçınılmaz hale gelmişti. Japonya’daki askeri cuntanın jeopolitik kavramına bakışı, Japonya’nın milli gelirinin 10 misli kadar büyük bir ülke olan ABD’ye savaş açacak kadar sığdı. Jeopolitik ve yüksek strateji sayılı üstatları arasında yer alan Japon İmparatorluk Donanması komutanı Amiral Isoruku Yamamoto, cuntanın baskısı ile planladığı Pearl Harbor Taarruzunu öncesinde şunu söylemişti: “Savaşın ilk 6 ayı boyunca zaferden zafere koşabiliriz, ama 6 ay sonrasını garanti edemem.”

Jeopolitik strateji, II. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan iki kutuplu dünyanın da temelinde yer aldı. Meşhur Amerikan stratejisyeni George F. Kennan ortaya koyduğu “Containment” yani “Çevreleme” stratejisi ile Soğuk Savaş stratejisinin mimarı oldu. Buna göre ortaya çıkan Sovyet tehdidi, karmaşık ve iç içe örülmüş ittifak sistemleri (örneğin NATO, CENTO, SEATO, ANZUS), Sovyet Bloku’nun ekonomik anlamda izole edilmesi, Avrupa’nın savaş sonrası kalkındırılması, nükleer silahların geliştirilmesi ve amansız bir silahlanma yarışı ile kontrol edilebilirdi. Nitekim bu strateji, Henry Kissinger ve Zbigniew Brzezinski gibi isimler tarafından daha da geliştirildi ve 1970-1980’lerde revize edildi. Daha 1970’lerde ABD Vietnam Savaşı gibi bir felakete rağmen, Soğuk Savaşı kazanmış durumdaydı.

Sovyetler Birliği’nin 1980’leri sonundaki çöküşünün ardında bu büyük stratejinin ekonomik ve sosyal etkisi bulunur.

Yeni Jeopolitik Fay Hatları: Kırım ve Donbas Havzası

Soğuk Savaşın bitişi ve küreselleşme Batı Dünyası’nda müthiş bir illüzyon yarattı. Batı sisteminin tartışılmaz kusursuzluğu ve üstünlüğüne dayanan bu büyük illüzyonun ipuçlarına Samuel Huntington’ın “Clash of Civilizations” ve Francis Fukuyama’nın “End of History and the Last Man” eserlerinde görebiliriz.

II. Dünya Savaşı’nı hukuken, Soğuk Savaşı tamamen bitiren ve Almanya’yı birleştiren “Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany” anlaşması imzalanma aşamasında dağılmak üzere olan Sovyetler Birliği’ne son bir jest yapılmış ve bu anlaşma Moskova’da imzalanmıştı. Sovyetler Birliği’ne Almanya’nın birleşmesine hukuken müsaade etmesi için, AB ve NATO’nun Doğu Avrupa’ya doğru genişlemeyeceği sözü de üstü kapalı bir şekilde verildi.

Sovyetler Birliği’nin ortadan kalkması ve Rusya Federasyonu’nun içine düştüğü sıkıntılar fırsat bilindi ve 1999 yılında eski Varşova Paktı üyeleri olan Polonya, Çek Cumhuriyeti ve Macaristan NATO’ya katıldı. Ardından 2004 yılında Bulgaristan, Romanya ile Baltık Ülkeleri NATO’ya katıldı. Diğer bir deyişle NATO sadece 14 yılda Sovyetler Birliği hariç tüm eski Varşova Paktı ülkelerini kabul ettiği gibi eski Sovyetler Birliği’nin parçası olan Litvanya, Estonya ve Latviya’yı da içine kattı. Politik ve ekonomik anlamda ise aynı ülkeler 2004 ve 2007’de AB üyesi oldu.

İroniktir ki 1990-2007 arasında sadece 17 yılda Sovyetler Birliği’nin en büyük ardılı Rusya Federasyonu II. Dünya Savaşı’nın tüm kazanımlarını kaybetmiş oldu. Ruslar için son önemli kale ise, 2014’te Ukrayna’nın Rusya Federasyonu’nun gölgesi altından sıyrılmasını sağlayan politik gelişmeler (2014 Ukrayna Devrimi, Batı literatüründe Revolution of Dignity olarak isimlendirildi) ile düştü.

Rusya Federasyonu’nun reaksiyonu süratli oldu. Stalin’in 1953’deki ölümünden sonra, Ukrayna ile siyasi bağları çok güçlü olan Nikita Kruşçev’in Politbüro’da liderliği ele geçirmesi ile Kırım, Rusya Sovyet Cumhuriyeti’nden Ukrayna Sovyet Cumhuriyeti’ne transfer edilmişti. Tabii Sovyetler Birliği’nin hiçbir zaman dağılmayacağı varsayımı ile bu transfer 70 yıl önce daha çok Kruşçev’in Rusya-Ukrayna kaynaşmasını sağlamak amacı ile yapılan bir sembolik jest idi.

Kırım; Rusya’nın tarih boyunca yükselişini ve düşüşünü sembolize eden kritik bir bölgedir. 1768-1774 Osmanlı-Rus savaşı ile Kırım, Osmanlı İmparatorluğu’nun elinden çıkmıştı. Bu dönüm noktası Çarlık Rusyası’nın müthiş yükselişini başlatırken; Osmanlı İmparatorluğu’nun geri döndürülemez çöküşü de bu tarihte başlamıştı.

Rusya’nın artan gücüne karşı Britanya İmparatorluğu ve Fransa’nın; Osmanlı İmparatorluğu’nun yanında Rusya’ya karşı yürüttüğü Kırım Savaşı (1853-1856) ile Kırım zapt edilmiş (ama Sivastapol’deki tersanelerin yıkılması şartı ile Rusya’ya iade edilmişti) ve Rusya Çarlığı’nın kesin düşüşü başlamıştı.

Bu düşüşün sonu, Rusya Çarlığı’nın sona ereceği ve Sovyetler Birliği’nin kurulduğu 1917 Ekim Devrimi olacaktı.

Kırım, Karadeniz’de, Ukrayna ve Güney Rusya üzerinde deniz ve hava hakimiyeti kurmak için hayati önemde bir stratejik noktadır. Almanlar, Kırım’ı II. Dünya Savaşı’nda ele geçirmek için muazzam bir güç tahsis ederek, en yetenekli komutanları olan Erich von Manstein’ı görevlendirmişlerdi.

1942 yazında Sivastopol’ü ele geçiren Almanlar, sürat ile kuzeyde Stalingrad’a, güneyde ise Kafkasya eksenine doğru harekatlarını genişletmiş ama yaptıkları stratejik hatalar ile savaşın yönü Stalingrad’da yaşanan büyük bozgun ile değişmişti. Kırım; 1944 İlkbaharındaki “Kırım Stratejik Taarruzu” ile Sovyetler Birliği tarafından geri alındı. Almanlar bu bölgeyi sadece birkaç ay daha ellerinde tutabilmek için 1944 ilkbaharında bir Alman ve bir de Romen ordusunu harcamıştı.

2014 yılında Ukrayna’nın Rus kampını terk etmesi sonucu Kırım’ın Rusya tarafından ilhak edilmesinin jeopolitik nedenleri açıktır. Kırım, Rusya’nın güney kapısı ve Karadeniz’de yer alan bir devasa batmaz uçak gemisi kimliğindedir. Hava savunma sistemleri ile güney ve orta Rusya’nın kalkanıdır. Sivastopol, Rus Karadeniz Donanması için Karadeniz’deki hayati deniz üssüne sahiptir.

Rusların, “Ukraynalı ayrılıkçılar”’a verdiği destek ile Ukrayna’nın doğusunda yer alan, ağır sanayi ve maden bölgesi olan Donbas Havzası’nı kontrol etmeleri de jeopolitik satranç oyununun bir parçasıdır. Bölgenin ekonomik değeri dışında, bölge Ukrayna’nın Nato’ya katılmaması için Ruslar tarafından bir koz olarak tutulmaktadır.

Rusya’nın açmazı aslında büyüktür. Müthiş büyüklükte bir coğrafyaya ve doğal zenginliklere rağmen, ülke genel ölçeği ile bir türlü tam bir endüstri ülkesi olamamış, ülkenin kayda değer büyüklükteki ağır sanayisi II. Sanayi Devrimi’nin yapısının ötesine geçememiştir.

Ülke ekonomisi temel olarak enerji, emtia ve nispeten düşük katma değerli sanayi ürünleri ihracatı üzerine kuruludur. Kıyaslamak gerekirse; çok daha büyük bir nüfus ve doğal kaynak zenginliğine rağmen Rusya’nın pandemi öncesi GSHY’sı 1.7 trilyon USD olmasına rağmen, Almanya’nın 2019 GSHY’sı 3.85 trilyon USD’dır.

Rusya-Çin yeni ekseninin oluşması tesadüf değil, jeopolitik ve ekonomik nedenlerin bir araya gelmesinden kaynaklıdır. Ekonomi bilimi ve jeopolitik; yapılan hataları acımasızca cezalandırır: Sovyetler Birliği, 75 yıl önce Almanya’yı tek başına endüstriyel çıktı ve GSYH anlamında geçmiş ve rakibini eze eze yenebilmişti. Ancak şimdi ise iki ekonomi arasındaki fark kapatılamayacak kadar açılmıştır.

Yüz yıllık bir büyük fay hattı: Tayvan ve Güney Çin Denizi

Çin, Napolyon Savaşları öncesi dünyanın en büyük GSYH’sına sahip idi. Ancak çatırdayan köhne bir ekonomik ve politik sistemi ile Batı’nın sanayi devrimleri ile kat ettiği yol; Çin’i 19. yüzyılda büyük bir güç olmaktan çıkardı.

Çin’in çöküşü Osmanlı İmparatorluğu’ndan çok daha hızlı ve derin olmuştur. Afyon Savaşları ve Boxer İsyanı sonunda, Çin daha 20. yüzyılın başında, Türkiye’nin asla kabul etmediği Sevres Anlaşması’nın koşullarına benzer bir duruma katlanmak zorunda bırakmıştı. Boxer İsyanı sırasında, müthiş bir diplomat ve aynı zamanda Çin’in muazzam uygarlığına derin bir saygı duyan İngiliz büyükelçisi Albay Sir Maxwell McDonald, Çin İmparatoriçesi ’ne hitaben şu unutulmaz sözleri söylemişti: “Majesteleri, Çin binlerce yıllık büyük bir uygarlıktır. Lütfen sabrediniz. Zaman Çin’i yeniden hak ettiği yere getirecektir.”

Bu sözlerin sarf edilmesinden sadece birkaç gün sonra sekiz büyük ülkenin müdahale gücüne karşı, Çin İmparatorluk Ordusu ve Boxer isyancıları müthiş bir mücadeleye girecekti.

Çin’in en karanlık günleri 1900 yılında değil 1937-1945 yılları arasında Çin-Japonya Savaşı’nda yaşanacaktı. Japonya’nın II. Dünya Savaşı’nı kayıtsız şartsız teslim olarak bitirmesinden sonra devam eden Çin İç Savaşı (1927-1937, 1945-1949) ile ülkenin resmi hükümeti Kuomintag (KMT) kesin bir yenilgiye uğradı.

Kuomintag güçleri milyonlarca asker ve sivil ile beraber, 1949 yılında Tayvan’a geri sığınmıştı. Amerikan donanması sürat ile Formoza Boğazına girerek, Tayvan’ın da komünistlerin eline geçmesini engelledi.

ABD, II Dünya Savaşı sonrasında Almanya meselesinin tersine, Japonya ve Uzakdoğu Asya konusunu tek başına ve müttefiklerine danışmadan ele aldı.

Japonya, Almanya’nın aksine işgal bölgelerine ayrılmadı, tek başına Amerikan askeri yönetimi altında kaldı. Amerikalılar, II. Dünya Savaşı’nın son günlerinde Uzakdoğu Asya’ya Sovyet ordularını davet etmek (Mançurya Stratejik Operasyonu) ve Çin İç Savaşında KMT’ye yeterince destek olmamak ile önemli bir stratejik hata yapmıştı.

Amerikalılar hatalarını telafi etmek için Güney Kore’yi Kore Savaşı’nda kararlılıkla savundu, Japonya’yı bir denge unsuru olarak kullanmak için bu ülkeye 1951 yılında yeniden bağımsızlığını vermeye razı oldu, Vietnam Bağımsızlık Savaşı’nda Fransızlara muazzam bir destek verdi.

Kore Savaşı’nın en civcivli zamanında, Eylül 1951’de imza edilen San Francisco Anlaşması ile Japonya istisnalar hariç tüm deniz aşırı toprak ve haklarından kayıtsız şartsız bir şekilde feragat etti. Japonların hukuken feragat ettikleri bölgelerin arasında Tayvan da vardı. Tayvan’a sıkışmış KMT hükümeti tüm Çin’in resmi hükümeti olarak tanındı ve BM’de 5 daimî üyeden biri sayıldı. Çin Halk Cumhuriyeti (komünistlerin elinde tuttuğu) ve Sovyetler Birliği, San Francisco Anlaşması’nı asla tanımadı. Bu ülkeler savaş halini bitirmek için daha sonra Japonya ile ayrı ayrı anlaşmalar yaptı.

Böylece Japonya’nın kuzeyinden başlayarak, Çin’in güneyine kadar binlerce kilometrelik deniz alanı çözümsüzlükler ve sürtüşmeler merkezi oldu. Stalin’in 1953 yılında ölümünden sonra denklem daha da karıştı. Yeni Sovyet yönetimi ve Çin Halk Cumhuriyet’i ideolojik olarak ayrıştı ve hatta iki ülke arasında 1969 yılında 7 ay boyunca sınır çatışmaları yaşandı. Bu çatışmalar öyle kritik hale geldi ki, Sovyetler nükleer güçlerini kırmızı alarma geçirdi.

1971’de Amerikalılar müthiş bir diplomatik hamle ile Çin Halk Cumhuriyeti ile ilişki kurarak, aralarındaki savaş durumunu ortadan kaldırdı. Çin Halk Cumhuriyet’i BM’de Çin’i temsil etmeye hak kazandı. Soğuk Savaşın bitmesi ile beraber Çin küresel ekonominin çok önemli bir parçası oldu. Çin’in ucuz iş gücü 30 yıl boyunca küreselleşmenin temel dinamiği oldu. Çin ise sabrının ödülünü aldı: Pandemi öncesinde GSYH’sı 14.5 trilyon USD ile dünyanın 2. büyük ekonomisi haline geldi. ABD’nin pandemi öncesi GSYH’sının 21.5 trilyon USD olduğunu not düşelim.

Çin-ABD ilişkileri 2008 Küresel Ekonomik Krizi sonrasında gerilmeye başladı. Amerikalılar özellikle 2015’ten sonra jeopolitik olarak Çin’i çevrelemeye başladı. Kuzeyde Japonya ve Güney Kore ile başlayan daha sonra Tayvan, Filipinler ve Malezya’dan oluşan kuşak ile devam eden modern bir “cordon de sanitaire” ile Çin’in Pasifik’te çevrelenmesi amaçlandı. Daha güney batıda ise Çin ile sınır meseleleri olan Vietnam ve Hindistan ile kuşağın perçinlenmesi amaçlandı.

Bu kuşağın en önemli payandası, merkezi Japonya’nın Yokosuka üssünde Amerikan 7. Filosu’dur. Bu filo gerektiğinde ABD 3. ve 5. filolarının desteğini alarak ile Pasifik’te mutlak bir deniz gücü üstünlüğüne sahiptir. Bu müthiş cordon de sanitaire” ‘in gerisinde ise ABD’nin batmaz uçak gemileri olan Hawaii ve Mariana Adaları (Guam, Tinian ve Saipan) ile G. Kore, Japonya ve Avustralya’daki hava üsleri mevcuttur.

ABD’nin temel stratejisinin amacı güçler dengesini korumak ve hayati ticari yollarını korumaktır. Dünya ticaretinin %35’i bu bölgedeki tartışmalı deniz alanlarından geçiyor.

Çin ise Tayvan’ı ayrılıkçı bir bölge olarak görüyor ve eninde sonunda bu bölgenin bir şekilde Çin ile birleşeceğini ifade ediyor. Güney Çin Denizi, Doğu Çin Denizi, Sarı Deniz ve Japon Denizi’ndeki tartışmalı ada, kayacık ve karasuları meselesini ise tatlı sert bir şekilde çözmeye kararlı görünüyor. Çin’in karşı hamlesi, yapay adacıklar kurarak silahlandırmak, bir uçak gemisi görev gücü kurmak ve karadan denize füze teknolojisini geliştirmek şeklinde oldu. Ayrıca Çin; Rus füze ve hava savunma sistemlerine ve teknolojilerine büyük bir ilgi gösteriyor.

Özellikle Güney Çin Denizi ve Tayvan konuları oldukça çetin meseleler olarak görünüyor.

Tayvan’ın bağımsızlığını ilan etmesi karşısında açıkça güç kullanacaklarını ifade ediyorlar. Güney Çin Denizi’nde ise “gunboat diplomacy” ve havada uçakların “it dalaşları” artık olağan haberler halinde. Çin ve Amerikan savaş gemileri metrelerce yaklaşarak adeta savaş oyunları oynuyor.

Pandemi gibi 140 milyon kişinin enfekte olduğu, 3 milyon kişinin hayata veda ettiği bir ortamda bile bu önemli fay hatlarının faal olması çok düşündürücü. Küresel ekonomideki gelişmeleri ve riskleri, bir de jeopolitik kavramında değerlendirmeyi unutmamak gerekiyor.

Bu yazımda 2021’in ikinci yarısında kaleme alacağım “Japonya’nın Gerçek Mucizesi, 1945-1991 yazı dizisinden biraz rol çalmış oldum.

Burak Köylüoğlu

18 Nisan 2021

https://www.stratejivefinans.com/modern-dunyanin-jeopolitik-faylari/

Görüntülenme: 4332

İlgili Etiketler:

Yargıtay’dan emsal karar : ‘Tebligat elime geçmedi’ mazeret sayılmayacak

9 Soruda Kripto Para ve Bitcoin’i Anlama Kılavuzu

Okumaya devam et

EKONOMİ

FİTCH’TEN TÜRKİYE’DE LEASİNG VE FAKTORİNG SEKTÖRÜNE ÇİFTE RİSK UYARISI

Yayınlanma:

4 hafta önce

19/10/2026

Yazan:

BankaVitrini

2026 ve 2027’de takipteki alacaklar artabilir, kâr marjları daralabilir

Bankavitrini.com | Ekonomi Haber

Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, Türkiye’de finansal kiralama (leasing) ve faktoring sektörlerinin 2026 ve 2027 yıllarında artan aktif kalitesi riskleri ve daralan kârlılık marjlarıyla karşılaşabileceği uyarısında bulundu. Yüksek fonlama maliyetleri, KOBİ’lerin ödeme gücündeki olası bozulma ve artan sorunlu alacaklar, iki sektörün önümüzdeki dönemde yakından izlenmesi gereken başlıca riskleri arasında yer aldı.

Fitch’in 19 Ekim 2026 tarihli değerlendirmesine göre, Türkiye’nin de içinde bulunduğu gelişmekte olan Avrupa’daki finansman ve leasing şirketlerine yönelik sektör görünümü haziran ayında “kötüleşen” olarak revize edilmişti. Küresel ekonomik büyümedeki yavaşlama, yüksek enflasyon ve finansman maliyetleri bu değerlendirmede etkili oldu.

Finansal kiralamada hacim büyüyor, riskler de birikiyor

Fitch’in değerlendirmesinde öne çıkan veriler, finansal kiralama sektöründe iş hacmi artarken risklerin de göz ardı edilmemesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Türkiye’de finansal kiralama sektörünün yeni iş hacmi, 2026’nın ilk yarısında geçen yılın aynı dönemine göre dolar bazında yüzde 48 arttı. Ancak bu büyümenin niteliği dikkat çekici bir ayrıntı taşıyor: Sat ve geri kirala işlemlerinin toplam yeni iş hacmindeki payı yüzde 38’e ulaştı.

Sat ve geri kirala işlemlerinde işletmeler, sahip oldukları bina, makine veya diğer varlıkları finansman kuruluşuna satarak nakit elde ediyor ve aynı varlıkları kiralamaya devam ediyor. Bu yöntem şirketlere kısa vadeli likidite sağlarken, yeni yatırım finansmanından çok mevcut nakit ihtiyacının karşılanmasına yönelik talebi de gösterebiliyor.

Fitch, bu işlemlerin ticari gayrimenkul değerlemeleri ve varlıkların gelecekteki değeri bakımından risk yaratabileceğine dikkat çekiyor. Varlıkların değer kaybetmesi, teminatın yeterliliğini ve finansman kuruluşlarının olası tahsilatlarını olumsuz etkileyebilir.

Sektörde takipteki alacak oranı yüzde 1,9 seviyesine gerilemiş olsa da Fitch, bu oranın 2026 sonu ve 2027 boyunca yükselmesini bekliyor. Finansal kiralama şirketlerinin ortalama özkaynak kârlılığı yüzde 30 olurken, kaldıraç oranının 2025 sonundaki 3,8 kat seviyesinden 4,9 kata yükselmesi de bilançoların izlenmesi gereken göstergeler arasında bulunuyor.

Faktoringde 1,1 trilyon TL’lik hacim: Reel büyüme sınırlı

Faktoring sektörü, işletmelerin vadeli satışlarından doğan alacaklarını devralarak nakit akışı sağlamalarında önemli bir finansman aracı olarak öne çıkıyor. Özellikle banka kredisine erişimde zorlanan işletmeler açısından faktoring, işletme sermayesi ihtiyacının karşılanmasında alternatif oluşturuyor.

Ancak yüksek finansman maliyetleri ve müşterilerin tahsilat sorunları, faktoring şirketlerinin de risklerini artırabiliyor.

Fitch’in değerlendirmesinde yer alan verilere göre, Türkiye’de faktoring işlem hacmi 2026’nın ilk yarısında yıllık yüzde 33 artarak 1,1 trilyon TL’ye ulaştı. Kuruluş, 2026 yılının tamamında yüzde 32 büyüme bekliyor. Bununla birlikte büyümenin genel olarak enflasyonla uyumlu kalacağı ve reel büyümenin yatay seyredeceği öngörülüyor.

Faktoring sektörünün takipteki alacak oranı yüzde 2,3 seviyesinde bulunuyor. Yeni sorunlu alacakların ve bunlara karşı ayrılan değer düşüklüğü giderlerinin yüksek seyretmesi ise kârlılık üzerindeki baskıyı artırıyor.

Sektörün ortalama aktif kârlılığının 2025’teki yüzde 8,1 seviyesinden yüzde 6,4’e gerilemesi, büyüyen işlem hacminin aynı ölçüde kârlılığa dönüşmediğini gösteren önemli bir veri. Kaldıraç oranı 4,1 kata yükselmiş olsa da Fitch bu seviyeyi hâlen ılımlı olarak değerlendiriyor.

Asıl risk: KOBİ’lerin ödeme gücündeki bozulma

Fitch’in uyarısının Türkiye açısından en önemli boyutu, finansman kuruluşlarının karşı karşıya olduğu risklerin yalnızca kendi bilançolarından kaynaklanmaması.

Yüksek faizler, işletmelerin finansman giderlerini artırırken tahsilat vadelerindeki uzama ve nakit akışındaki bozulma, borçların zamanında ödenmesini zorlaştırabiliyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde yaşanabilecek ödeme güçlükleri, leasing ve faktoring şirketlerinin aktif kalitesine doğrudan yansıyabilir.

Türkiye’de son dönemde yaşanan piyasa dalgalanmalarının bu şirketler üzerindeki doğrudan etkisinin sınırlı kaldığı belirtiliyor. Finansal kiralama şirketlerinin sınırlı menkul kıymet portföyleri ve yerleşik fonlama kanalları, banka iştiraki olan faktoring şirketlerinin ise ana ortaklarından alabilecekleri destek, riskleri sınırlayan unsurlar arasında gösteriliyor.

Bununla birlikte Türk lirası faizlerindeki yükseliş ve Türkiye’nin kredi temerrüt takası (CDS) primlerindeki artış, fonlama maliyetlerini yukarı çekebilir. Bu durum, özellikle müşterilerine daha önce kullandırılmış finansmanın getirisi ile yeni fonlama maliyetleri arasındaki farkı daraltabilir.

Bankacılık dışı finansman sektörüne ne anlatıyor?

Fitch’in değerlendirmesi, finansal kiralama ve faktoring sektörlerinde büyüme oranlarının tek başına yeterli bir performans göstergesi olmadığını ortaya koyuyor. İşlem hacmi artarken tahsilat kalitesinin bozulması, karşılık giderlerinin yükselmesi ve fonlama maliyetlerinin gelirleri aşındırması, şirketlerin finansal dayanıklılığını zayıflatabilir.

Türkiye’de reel sektörün krediye erişim sorunu yaşadığı bir dönemde leasing ve faktoring şirketlerinin önemi artıyor. Ancak işletmelerin finansmana erişimini kolaylaştıran bu kanalların sürdürülebilirliği, müşterilerin geri ödeme kapasitesine ve finansman kuruluşlarının risk yönetimine bağlı.

Önümüzdeki dönemde takipteki alacak oranları, karşılık giderleri, özkaynak ve aktif kârlılığı ile kaldıraç oranlarının birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Özellikle büyümenin enflasyonun gerisinde kaldığı veya yüksek fonlama maliyetlerinin sürdüğü bir ortamda, hacim artışının finansal sağlıktaki iyileşmeyle karıştırılmaması önem taşıyor.

Sonuç olarak: Fitch’in uyarısı, Türkiye’de leasing ve faktoring sektörlerinin bugün itibarıyla bir kriz içinde olduğu anlamına gelmiyor. Ancak 2026 ve 2027 döneminde borçluların ödeme performansında yaşanabilecek bozulma ve yüksek finansman maliyetleri, iki sektörün aktif kalitesi ve kârlılığı üzerinde baskı oluşturabilir.

Görüntülenme: 21505

Okumaya devam et

EKONOMİ

VERGİLERİN HER 100 LİRASININ 21,6 LİRASI FAİZE GİDİYOR!

Yayınlanma:

1 ay önce

16/10/2026

Yazan:

Süleyman Çembertaş

Merkezi yönetim bütçesinde 1,84 trilyon TL açık: Harcamalar gelirlerden hızlı artıyor

T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından 15 Ekim 2026 tarihinde açıklanan merkezi yönetim bütçesinin 2026 yılı Ocak-Eylül dönemi gerçekleşmeleri, kamu maliyesindeki temel sorunlardan birini yeniden gündeme taşıdı: Vergi gelirleri artıyor ancak bu artışın önemli bir bölümü faiz ödemelerine giderken bütçe açığı da büyümeye devam ediyor.

İlk dokuz aylık dönemde merkezi yönetim bütçe gelirleri 12 trilyon 107,8 milyar TL’ye, giderleri ise 13 trilyon 948,1 milyar TL’ye ulaştı. Böylece bütçe açığı 1 trilyon 840,3 milyar TL olarak gerçekleşti.

Geçen yılın aynı dönemine göre gelirlerde yüzde 34,5, giderlerde ise yüzde 36,4 artış yaşandı. Başka bir ifadeyle kamu harcamaları, gelirlerden 1,9 puan daha hızlı arttı. Bu fark, bütçe dengesi üzerindeki baskının devam ettiğini gösteriyor. 【turn814255search0】

1. Bütçenin en dikkat çekici göstergesi: Faiz yükü

2026 yılının ilk dokuz ayında toplam faiz giderleri 2 trilyon 251,1 milyar TL’ye yükseldi. Aynı dönemde vergi gelirleri 10 trilyon 402 milyar TL olarak gerçekleşti.

Bu iki rakam birlikte değerlendirildiğinde, toplanan her 100 TL verginin yaklaşık 21,64 TL’sinin faiz ödemelerine karşılık geldiği görülüyor.

Gösterge	Ocak-Eylül 2025	Ocak-Eylül 2026
Vergi gelirleri	7.753,5 milyar TL	10.402,0 milyar TL
Faiz giderleri	1.662,4 milyar TL	2.251,1 milyar TL
Faiz/vergi geliri oranı	%21,44	%21,64
Faiz giderlerinin artışı	—	%35,4

Kaynak: Paylaşılan merkezi yönetim bütçe tablosu. Tutarlar milyar TL’dir.

Faiz giderlerinin vergi gelirlerine oranı bir yılda yaklaşık 0,2 puan yükseldi. Tek başına bu değişim çok büyük görünmeyebilir. Ancak oran, önceki yıllarla birlikte incelendiğinde daha anlamlı bir tablo ortaya çıkıyor.

Paylaşılan karşılaştırmaya göre faiz giderlerinin vergi gelirlerine oranı 2023’te yüzde 15, 2024’te yüzde 17,4, 2025’te yüzde 18,6 düzeyindeydi. 2026’nın ilk dokuz ayında ise yüzde 21,6 seviyesine ulaştı.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, yalnızca faiz giderlerinin artması değil, vergi gelirlerinin ne kadarının üretim, eğitim, sağlık, altyapı ve diğer kamu hizmetlerinin finansmanına kalabildiğidir.

Faiz ödemeleri kamu bütçesinin kaçınılmaz yükümlülüklerinden biridir. Ancak bu yükün büyümesi, yeni kamu hizmetleri ve yatırımlar için kullanılabilecek mali alanı daraltabilir.

2. Vergi gelirleri artıyor ama bütçe açığı kapanmıyor

İlk dokuz ayda vergi gelirleri yüzde 34,2 artarak 10 trilyon 402 milyar TL’ye ulaştı. Buna karşın toplam giderler yüzde 36,4 arttı ve bütçe açığı 1 trilyon 840,3 milyar TL’ye çıktı.

Bu tablo, bütçe gelirlerini artırmanın tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Harcamaların bileşimi, faiz maliyeti, kamu transferleri ve bütçe kaynaklarının kullanım biçimi de en az gelir artışı kadar önemli.

2026 bütçesinde toplam gelir hedefi 16 trilyon 266,1 milyar TL olarak belirlenmişti. İlk dokuz ayda bu hedefin yaklaşık yüzde 74,4’ü tahsil edildi. Toplam gider bütçesindeki gerçekleşme oranı ise yüzde 73,5 oldu.

Yılın son üç ayında gelir ve giderlerin hangi hızda gerçekleşeceği, bütçe açığının yıl sonundaki düzeyini belirleyecek.

Burada temel soru şu: Vergi tahsilatındaki artış, ekonominin üretim kapasitesindeki ve reel gelirlerdeki iyileşmeden mi kaynaklanıyor, yoksa fiyat artışları ve mevcut vergi yapısının etkisiyle mi gerçekleşiyor?

Bu sorunun yanıtı, bütçe performansının gerçek niteliğini anlamak açısından önem taşıyor. Nominal vergi gelirlerinin yükselmesi, tek başına vergi yükünün adil dağıldığını veya ekonomik refahın arttığını göstermez.

3. Vergi yükünün dağılımı da sorgulanmalı

Vergi gelirleri içinde en yüksek tutar 2 trilyon 893 milyar TL ile gelir vergisinde gerçekleşti. Kurumlar vergisi tahsilatı 1 trilyon 249,4 milyar TL oldu.

Dahilde alınan KDV 1 trilyon 516,5 milyar TL, ithalde alınan KDV ise 1 trilyon 594,2 milyar TL düzeyine ulaştı. Özel tüketim vergisi tahsilatı da 1 trilyon 436,9 milyar TL oldu.

Bu üç kalemin toplamı 4 trilyon 547,6 milyar TL’ye ulaşıyor.

KDV ve ÖTV gibi tüketim üzerinden alınan vergiler, tüketim harcamalarıyla bağlantılı oldukları için geniş kesimleri ilgilendiriyor. Ancak bu rakamlardan hareketle toplam vergi yükünün ne kadarının düşük gelirli kesimlere düştüğünü kesin olarak hesaplamak mümkün değil. Bunun için gelir gruplarına göre vergi yükünü ve vergi türlerinin dağılımını gösteren ilave verilere ihtiyaç var.

Yine de mevcut tablo önemli bir politika sorusunu gündeme getiriyor: Kamu gelirleri artırılırken vergi yükünün ücretliler, tüketiciler, şirketler ve farklı gelir grupları arasındaki dağılımı ne ölçüde gözetiliyor?

Vergi politikasının yalnızca tahsilatı artırmaya değil, adil bir dağılım sağlamaya da odaklanması gerekiyor.

4. Harcamalarda ilk sırada cari transferler, ikinci sırada personel

2026’nın ilk dokuz ayında faiz hariç harcamalar 11 trilyon 697 milyar TL oldu. Harcamaların önemli bölümünü cari transferler ve personel giderleri oluşturdu.

Cari transferler: 5 trilyon 30,8 milyar TL
Personel giderleri: 3 trilyon 841 milyar TL
Faiz giderleri: 2 trilyon 251,1 milyar TL
Mal ve hizmet alımları: 958,1 milyar TL
Sermaye giderleri: 883 milyar TL

Cari transferler toplam giderler içinde en büyük kalem olurken, personel giderleri ikinci sırada yer aldı. Personel giderlerindeki yıllık artış yüzde 40,2, cari transferlerdeki artış ise yüzde 32,1 olarak gerçekleşti.

Bu kalemlerin tamamı aynı nitelikte harcamalar değildir. Personel ödemeleri kamu hizmetlerinin yürütülmesiyle, cari transferler ise sosyal güvenlik, kamu kurumlarına aktarımlar ve çeşitli destek mekanizmalarıyla ilişkilidir. Bu nedenle yalnızca artış oranlarına bakarak harcamaların gereksiz olduğu sonucuna varılamaz.

Ancak kamu harcamalarının etkinliği, verimliliği ve hedeflenen sonuçları üretip üretmediği düzenli biçimde sorgulanmalıdır.

Özellikle ekonomik kaynakların kıtlaştığı, işletmelerin finansmana erişimde zorlandığı bir dönemde bütçe harcamalarının üretken yatırımlara, verimlilik artışına ve sürdürülebilir büyümeye ne ölçüde katkı sağladığı daha fazla önem kazanıyor.

5. Faiz giderleri, maliye politikasının hareket alanını daraltıyor

Faiz giderlerinin artması, bütçede yalnızca muhasebesel bir büyüklük değildir. Borçlanma maliyetleri yükseldiğinde kamu maliyesinin gelecekteki yükümlülükleri de ağırlaşabilir.

Faiz ödemeleri için daha fazla kaynak ayrılması, diğer harcamaların finansmanı açısından tercih ve öncelik sorununu beraberinde getirir. Bu durum özellikle yatırım, sosyal destek ve ekonomik kalkınma harcamalarının planlanmasında dikkatle izlenmelidir.

Öte yandan bütçe açığı ile faiz giderlerini birbirine karıştırmamak gerekir. İlk dokuz ayda 2 trilyon 251,1 milyar TL faiz gideri oluşurken toplam bütçe açığı 1 trilyon 840,3 milyar TL’dir. Aradaki farkın nedeni, faiz dışı bütçe dengesinin fazla vermesidir.

Nitekim faiz hariç bütçe giderleri 11 trilyon 697 milyar TL, toplam gelirler ise 12 trilyon 107,8 milyar TL olduğundan yaklaşık 410,8 milyar TL faiz dışı fazla ortaya çıkmaktadır. Faiz giderleri bu fazlayı aştığı için toplam bütçe açığı oluşmaktadır. 【turn814255search4】

Bu ayrım önemlidir: Kamu gelirleri, faiz hariç giderleri karşılamaya yetmektedir; ancak faiz yükü eklendiğinde bütçe açık vermektedir.

Dolayısıyla faiz maliyetini düşürmeye yönelik kalıcı bir iyileşme, bütçe dengesinin sürdürülebilirliği bakımından kritik önemdedir. Bununla birlikte faiz oranlarının hangi hızda gerileyebileceği; enflasyon, risk primi, borçlanma ihtiyacı ve para politikası gibi unsurlara bağlıdır.

6. Bütçe açığı hedefinin üçte ikisi dokuz ayda gerçekleşti

2026 yılı bütçesinde öngörülen bütçe açığı 2 trilyon 712,7 milyar TL düzeyindedir. İlk dokuz ayda gerçekleşen 1 trilyon 840,3 milyar TL’lik açık, yıllık hedefin yaklaşık yüzde 67,8’ine karşılık geliyor.

Bu oran, kalan üç aylık dönemde bütçe gerçekleşmelerinin yakından izlenmesini gerektiriyor. Ancak yıllık hedefin aşılacağını kesin biçimde söylemek için henüz yeterli veri yok. Son çeyrekte vergi tahsilatlarının, faiz ödemelerinin ve diğer harcamaların seyri belirleyici olacaktır.

Bütçe yönetiminde asıl başarı, yalnızca yıl sonu açığını hedeflenen seviyede tutmak değildir. Bu sonuca hangi gelir politikalarıyla ve hangi harcama öncelikleriyle ulaşıldığı da önemlidir.

Vergi gelirlerini artırırken ekonomik faaliyeti zayıflatmamak, kamu harcamalarını denetlerken temel hizmetlerin kalitesini korumak ve faiz yükünü azaltırken mali güvenilirliği sürdürmek birlikte ele alınması gereken hedeflerdir.

SONUÇ: Vergi tahsilatından önce bütçenin niteliği tartışılmalı

2026’nın ilk dokuz aylık bütçe gerçekleşmeleri, üç temel noktaya işaret ediyor:

Birincisi, gelirler artmasına rağmen giderler daha hızlı yükseliyor ve bütçe açığı 1,84 trilyon TL’ye ulaşıyor.

İkincisi, faiz giderleri 2,25 trilyon TL’yi aşmış durumda. Toplam vergi gelirlerinin yaklaşık yüzde 21,6’sına karşılık gelen bu yük, bütçenin en önemli maliyet unsurlarından biri olmayı sürdürüyor.

Üçüncüsü, vergi gelirlerinin artışını değerlendirirken yalnızca nominal tutarlara değil; vergi yükünün dağılımına, ekonomik faaliyetin gücüne ve kamu harcamalarının verimliliğine de bakmak gerekiyor.

Kamu maliyesinde kalıcı başarı, yalnızca daha fazla vergi toplamakla değil; toplanan vergiyi daha verimli kullanmak, borçlanma ve faiz maliyetini yönetmek ve bütçe yükünü toplum kesimleri arasında adil dağıtmakla mümkündür.

Vergi veren vatandaşın ve üretim yapan işletmenin sorması gereken soru da budur: Ödenen vergiler ne kadar etkin kullanılıyor ve kamu bütçesinin ne kadarı gelecekte ekonomik kapasiteyi güçlendirecek yatırımlara dönüşüyor?

Süleyman ÇEMBERTAŞ Bankavitrini.com – Bankacılık ve Reel Sektörün Sesi

Görüntülenme: 22960

Okumaya devam et

EKONOMİ

ENFLASYONLA MÜCADELE ÜFE’Yİ BESLİYOR OLABİLİR Mİ?

Kredi Yok, Vade Farkı Var: Reel Sektörün Finansman Çıkmazı… Enflasyonu Düşürürken Üreticinin Maliyetini mi Artırıyoruz?

Yayınlanma:

1 ay önce

14/10/2026

Yazan:

Erol Taşdelen

Ticari krediye erişemeyen reel sektör, pahalı finansman kıskacında!

Merkez Bankası’nın enflasyonla mücadele kapsamında uyguladığı sıkı para politikasının temel hedefi, kredi genişlemesini ve talebi kontrol altına alarak fiyat artışlarını yavaşlatmak. Ancak ekonominin diğer tarafında farklı bir tablo yaşanıyor: Bankalardan yeterli ve uygun maliyetli ticari kredi kullanamayan reel sektör firmaları, üretimlerini sürdürebilmek için daha pahalı finansman yöntemlerine yöneliyor.

Tedarikçisinden mal alabilmek için aylık yüzde 4-5 vade farkı ödemek zorunda kalan bir işletmenin maliyetleri düşürülebilir mi? Banka kredisine erişimi zorlaştırarak enflasyonu kontrol etmeye çalışırken üreticinin finansman maliyetini yükseltmek, üretici fiyatları üzerinde yeni bir baskı yaratmıyor mu?

Bana göre bugün ekonomi politikalarının tartışılması gereken önemli başlıklarından biri tam da bu çelişki!

Enflasyonu düşürmek için uygulanan politikalar, reel sektörün finansman maliyetleri üzerinden üretici fiyatlarını besleyen bir mekanizmaya dönüşebilir. Bu durum, enflasyonla mücadelenin yalnızca talep tarafından değil, üretim ve finansman maliyetleri açısından da değerlendirilmesini zorunlu kılıyor.

Ticari kredi kısıtlaması üretici fiyatlarını düşürmeye yeter mi?

Enflasyonla mücadelede yüksek faiz ve kredi büyümesine getirilen sınırlamalar, tüketimi ve toplam talebi yavaşlatabilir. Talebin gerilemesi, firmaların fiyat artırma imkânlarını da daraltabilir. Bu mekanizma, para politikasının enflasyonla mücadeledeki temel işleyişlerinden biridir.

Ancak üretim yapan firmaların da hammaddeye, ara mala, enerjiye, iş gücüne ve işletme sermayesine ihtiyacı var. Üretim döngüsünü sürdürebilmek için finansmana erişim, işletmeler açısından bir tercih değil, çoğu zaman zorunluluk.

Bankalardan yeterli kredi kullanamayan bir firma, üretimini durdurmak yerine tedarikçisinden vadeli mal almak zorunda kalabilir. Ne var ki bu kez bankanın uyguladığı faizden farklı bir finansman maliyetiyle karşılaşır.

Özellikle aylık yüzde 4-5 vade farkıyla yapılan alımlar, işletmelerin maliyet hesabını ciddi biçimde değiştirebilir. Dolayısıyla kredi kısıtlamalarının talebi daraltıcı etkisinin yanında, firmaları daha pahalı finansmana yönlendiren maliyet artırıcı etkisi de hesaba katılmalıdır.

Aylık yüzde 4-5 vade farkı, yıllık yüzde 48-60 basit maliyet demek!

Rakamlarla konuşalım.

Tedarikçisinden vadeli mal alan bir firma, aylık yüzde 4 vade farkıyla karşılaşıyorsa bunun 12 aylık basit toplamı yüzde 48’e ulaşır. Aylık yüzde 5 vade farkında ise basit yıllık karşılık yüzde 60’tır.

Vade farkının her ay bileşik olarak uygulanması durumunda yıllık efektif oranlar sırasıyla yaklaşık yüzde 60,1 ve yüzde 79,6’ya çıkar. Elbette gerçek maliyet; ödeme planına, vade süresine, fiyatın peşin veya vadeli belirlenmesine ve diğer ticari koşullara göre değişir.

Burada dikkat çekmek istediğim nokta şu: Bankadan uygun koşullarda işletme kredisi kullanamayan bir firma, tedarik zincirinde çok yüksek bir finansman yüküyle karşılaşabiliyor.

Üstelik bu yük yalnızca bir firmada kalmıyor. Hammadde tedarikçisinden üreticiye, üreticiden toptancıya, toptancıdan perakendeciye uzanan zincirin farklı halkalarında maliyet baskısı yaratabiliyor.

Bu maliyetin tamamı otomatik olarak satış fiyatlarına yansıtılmayabilir. Talep zayıfsa firma fiyat artırmak yerine kârından vazgeçebilir. Ancak kâr marjının daraldığı, nakit akışının bozulduğu ve işletme sermayesinin eridiği bir ortamda finansman maliyetinin fiyatlar üzerindeki baskısı göz ardı edilemez.

TCMB verileri ne söylüyor?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın 2026 yılı eylül başındaki verilerinde, 4 Eylül haftası itibarıyla TL ticari kredi faiz oranı yüzde 49,3 düzeyinde gerçekleşti. Aynı dönemde TL mevduat faizi yüzde 44,4 seviyesindeydi. Bu oranlar, ticari krediye erişimin firmalar açısından neden önemli bir maliyet unsuru olduğunu gösteriyor.

Diğer taraftan TÜİK’in 5 Ekim 2026’da açıkladığı eylül ayı Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi verileri de üretim maliyetleri ve fiyatlama davranışları açısından dikkat çekici.

Yİ-ÜFE Eylül ayında aylık yüzde 2,07, yıllık yüzde 27,38 arttı. İmalat sanayisindeki yıllık artış yüzde 29,09’a ulaştı. Ara malı fiyatlarında yıllık artış yüzde 28,11, enerji fiyatlarında ise yüzde 30,82 olarak gerçekleşti.

Bu veriler, üretici fiyatlarındaki baskının sürdüğünü ortaya koyuyor. Ancak söz konusu rakamlar, finansman maliyetlerinin bu artışların ne kadarını oluşturduğunu tek başına göstermiyor. Bunun için firmaların faiz giderleri, tedarikçi vade farkları ve üretim maliyetleri arasındaki ilişkinin ayrıca incelenmesi gerekiyor.

Asıl soru da burada başlıyor: Üretici fiyatlarını düşürmeye çalışırken firmaların finansman yükünü artırıyorsak uygulanan politikanın maliyet tarafındaki etkisini yeterince ölçüyor muyuz?

Firmaların finansman giderleri hiç bu kadar ağırlaşmış mıydı?

Reel sektör açısından sorunun bir diğer boyutu da yüksek faiz ile kredi vadelerinin belirli dönemlerde yoğunlaşmasının aynı anda yaşanması.

Bir firma yalnızca yüksek faiz ödemiyor. Aynı zamanda kullandığı kredinin anapara geri ödemesini, maaşlarını, vergilerini, tedarikçi borçlarını ve diğer işletme giderlerini de karşılamak zorunda.

Satışlarını vadeli yapan, müşterilerinden tahsilatını zamanında alamayan ve stok finansmanına ihtiyaç duyan işletmeler için bu tablo daha da ağırlaşıyor.

Kâğıt üzerinde kârlı görünen bir şirket, nakit akışını yönetemediği için ödeme güçlüğüne düşebilir. Finansman giderleri faaliyet kârını aşındırdığında, firmanın üretime devam edebilmesi için yeni kredi kullanması gerekir. Fakat krediye erişim kısıtlıysa işletme bu kez tedarikçi borçlarını ertelemeye, çeklerini ötelemeye veya varlıklarını elden çıkarmaya yönelebilir.

Böyle bir süreçte yüksek faiz yalnızca finansman gideri olmaktan çıkar; üretim kapasitesini, yatırım kararlarını ve istihdamı etkileyen bir unsura dönüşür.

Konkordato, çek ve icra verileri alarm olarak okunmalı

Reel sektörün finansal sağlığını değerlendirirken konkordato süreçleri, karşılıksız çekler ve icra dosyalarındaki gelişmeler yakından izlenmeli.

2026’nın ilk dokuz ayına ilişkin Konkordato Takip değerlendirmesinde, aylık ortalama geçici mühlet kararlarının 2025 ortalamasının altında kaldığı; buna karşılık red ve iflas kararlarının yükseldiği belirtiliyor. Bu tablo, yalnızca yeni başvurulara değil, sürece giren şirketlerin nasıl sonuçlandığına da bakılması gerektiğini gösteriyor.

Elbette konkordato veya karşılıksız çeklerdeki her artışı doğrudan yüksek faize bağlamak doğru olmaz. Zayıf talep, döviz kuru hareketleri, tahsilat sorunları, yönetim hataları ve sektörlere özgü gelişmeler de şirketlerin ödeme gücünü etkileyebilir.

Bununla birlikte bu göstergeler, finansman maliyetleri ve krediye erişim verileriyle birlikte değerlendirildiğinde reel sektörün dayanıklılığı hakkında önemli sinyaller verebilir.

Özellikle üretim yapan, istihdam sağlayan ve siparişlerini sürdürebilmek için işletme sermayesine ihtiyaç duyan firmaların finansal sıkışıklığı, yalnızca şirket ortaklarının sorunu olarak görülmemeli. Tedarik zincirinde yaşanacak bir kopuş, o firmaya mal satan veya ondan alacak tahsil etmeyi bekleyen diğer işletmeleri de etkileyebilir.

Krediye erişemeyen firma üretimini nasıl sürdürecek?

Burada para politikasının hedefini tartışmaktan çok, uygulamanın reel sektör üzerindeki yan etkilerini sorgulamak gerekiyor.

Enflasyonla mücadele elbette zorunlu. Ancak üretim yapan firmaların işletme sermayesine erişimini zorlaştırırken, bu firmaların daha pahalı alternatif finansmana yönelmesi ihtimalini de dikkate almak gerekiyor.

Kredi hacmini sınırlamak tek başına yeterli bir politika ölçütü olamaz. Bugün İhracatçı bir firma EXİMBANK’a kredi için başvurusu bile aylarca sonra sonuçlananacağı söyleniyorr! Kredinin hangi sektöre, hangi amaçla, hangi maliyetle ve hangi vadeyle kullandırıldığı da önem taşıyor.

Üretim kapasitesini korumak için kullanılan işletme sermayesi kredisi ile spekülatif amaçlı finansmanın aynı şekilde değerlendirilmesi, reel ekonominin ihtiyaçlarını gözden kaçırabilir. Bu nedenle verimlilik, istihdam, ihracat kapasitesi ve nakit akışı gibi ölçütleri dikkate alan seçici ve şeffaf kredi mekanizmaları üzerinde durulmalı.

Amaç, her firmaya sınırsız kredi verilmesi değil; finansman kaynaklarının üretimi sürdüren, katma değer oluşturan ve ödeme kapasitesi bulunan işletmelere makul koşullarla ulaşabilmesi olmalı.

Enflasyonla mücadelede maliyet kanalı ihmal edilmemeli

Para politikasının talep üzerindeki etkisi ile finansman maliyetleri üzerinden üretici fiyatlarına yansıyan etkisi birbirinden farklıdır. Birincisi fiyat artışlarını yavaşlatabilirken ikincisi bazı firmalarda maliyet baskısını artırabilir.

Üretici fiyatlarının seyri yalnızca faiz politikasıyla açıklanamaz. Döviz kuru, enerji, ithal girdiler, ücretler, verimlilik ve iç talep gibi çok sayıda değişken birlikte değerlendirilmelidir. Ancak bu durum, finansman maliyetlerinin enflasyon üzerindeki etkisini önemsiz hale getirmez.

Ticari krediye erişimin zorlaşması, firmaları aylık yüzde 4-5 vade farkıyla mal almaya itiyorsa bu mekanizmanın üretici fiyatları üzerindeki etkisi ölçülmelidir. Banka kredisiyle finanse edilemeyen üretimin tedarikçi kredisiyle sürdürülmesi, finansman ihtiyacını ortadan kaldırmaz; yalnızca finansmanın kaynağını ve maliyetini değiştirir.

Üstelik finansman maliyetleri nedeniyle yatırımlar ertelenir, üretim kapasitesi daralır ve rekabet gücü zayıflarsa orta vadede arz tarafında da sorunlar ortaya çıkabilir. Böyle bir durumda talep baskısı azalsa bile maliyetler ve arz kısıtları fiyatların düşmesini zorlaştırabilir.

SON SÖZ: Enflasyon düşerken üretim de ayakta kalmalı!

Bugün yanıt aramamız gereken soru yalnızca enflasyonun ne zaman düşeceği değil; bu mücadele sürerken reel sektörün ne kadar finansman yükü taşıdığıdır.

Firmaların finansman giderleri yükselirken, kredi vadeleri nakit akışını zorlayacak biçimde yoğunlaşırken ve işletmeler tedarikçilerinden daha pahalı koşullarla mal almak zorunda kalırken, enflasyonla mücadelenin üretim maliyetleri üzerindeki etkisini görmezden gelemeyiz.

Enflasyonu düşürmek için krediyi kısmak başka, üretimin finansmanını sürdürülemez hale getirmek başkadır.

TCMB’nin politikaları talep enflasyonunu sınırlamayı hedeflerken, krediye erişim koşullarının reel sektör üzerindeki etkisi de dikkatle izlenmeli. Üretici fiyatlarının hangi bölümünün hammadde, enerji, kur ve ücretlerden; hangi bölümünün finansman giderlerinden kaynaklandığı daha net ortaya konulmalı.

Aksi halde enflasyonla mücadelede bir taraftan talep daralırken diğer taraftan üreticinin maliyet baskısı devam edebilir. Üstelik finansman sorunu derinleştiğinde yalnızca fiyatlar değil, üretim, istihdam ve şirketlerin ödeme kapasitesi de zarar görebilir.

Enflasyonla mücadele, üretimi finanse edemeyen bir reel sektör pahasına yürütülmemeli. Çünkü üretim maliyetlerini yükselten finansman sorunu çözülmeden, fiyat istikrarını kalıcı hale getirmek de zorlaşabilir.

Erol TAŞDELEN – Ekonomist, Bankacılık ve Finans Analisti

Görüntülenme: 29859

Okumaya devam et