Dünya ticaretinin 2022’nin ikinci yarısında ivme kaybetmesi ve birden fazla şokun küresel ekonomi üzerinde baskı yaratmasıyla Nisan ayında duyurulan 2023 ticaret büyüme tahminini %3,4’ten %1’e revize ediyor. Dünya Ticaret Örgütü ekonomistleri 2022 ticaret büyümesinide %3,5 olarak duyurdu.
Büyük ekonomilerde farklı nedenlerle büyümenin yavaşlaması nedeniyle ithalat talebinin yumuşaması bekleniyor. Avrupa’da Rusya-Ukrayna savaşından kaynaklanan yüksek enerji fiyatları hanehalkı harcamalarını sıkıştıracak ve üretim maliyetlerini artıracaktır.
Amerika Birleşik Devletleri’nde para politikası sıkılaştırması, konut, motorlu taşıtlar ve sabit yatırım gibi alanlarda faize duyarlı harcamaları vuracak. Çin, zayıf dış taleple birlikte COVID-19 salgınları ve üretim kesintileriyle boğuşmaya devam ediyor. Son olarak, yakıtlar, gıda ve gübreler için artan ithalat faturaları, gelişmekte olan ülkelerde gıda güvensizliğine ve borç sıkıntısına yol açabilir.
Genel Direktör Ngozi Okonjo-Iweal, “Politika yapıcılar, enflasyonla mücadele, tam istihdamı sürdürme ve temiz enerjiye geçiş gibi önemli politika hedeflerini ilerletme arasında optimal bir denge bulmaya çalışırken zor seçimlerle karşı karşıya kalıyorlar” dedi.
Ukrayna’da savaşın başlamasından sadece haftalar sonra yayınlanan Nisan tahminlerinde, DTÖ ekonomistleri, savaşın etkisi hakkında kesin verilerin yokluğunda, makul büyüme varsayımları oluşturmak için simülasyonlara güvenmek zorunda kaldılar.
Olaylar geliştikçe, DTÖ’nün 2022 için GSYİH tahminlerinin genel olarak doğru olduğu ortaya çıktı. Bununla birlikte, 2023 için tahminler, enerji fiyatlarının hızla artması, enflasyonun daha geniş tabanlı hale gelmesi ve savaşın pes etme belirtisi göstermemesi nedeniyle artık aşırı iyimser görünüyor.
Mevcut tahmin gerçekleşirse, ticaret büyümesi keskin bir şekilde yavaşlayacak ancak 2023’te pozitif kalmaya devam edecek. Gelişmiş ekonomilerde değişen para politikası ve Rusya’nın öngörülemeyen doğası nedeniyle tahminle ilgili yüksek derecede belirsizlik bulunduğunu belirtmek gerekir.
Grafik 1: Dünya mal ticareti hacmi, 2015Q1-2023Q4
Mevsimsellikten arındırılmış hacim endeksi, 2015=100
Grafik 1, 2023 yılına kadar üç aylık dünya mal ticaret hacmini, tahmin dönemi etrafındaki hata bantlarıyla göstermektedir. Mevcut varsayımlar tutarsa, 2022’deki ticaret büyümesi %2,0 ile %4,9 arasında olabilir. Aşağı yönlü riskler gerçekleşirse, 2023’teki ticaret büyümesi %-2,8 kadar düşük olabilir. Ancak sürprizler yukarı yönlüyse, gelecek yıl ticaret büyümesi %4,6 gibi yüksek bir seviyeye ulaşabilir.
Ukrayna krizi, başta akaryakıt, gıda ve gübre olmak üzere birincil emtia fiyatlarını artırdı. Bunlar, solda küresel emtia fiyat endekslerini ve sağda bölgelere göre doğal gaz fiyatlarını içeren Grafik 2‘de gösterilmektedir.
Grafik 2: Birincil emtia fiyatları, Ocak 2019 – Ağustos 2022
Endeks 2019=100 ve mmbtu başına ABD doları
Ağustos’ta enerji fiyatları bir önceki yılın aynı ayına göre %78 arttı, %250 artışla doğal gaz liderliğini sürdürdü. Aynı dönemde ham petrol fiyatındaki %36’lık artış, kıyaslandığında küçüktü ancak tüketiciler için yine de önemliydi.
Doğal gaz fiyatları bölgeler arasında güçlü bir şekilde farklılaştı ve Avrupa fiyatları Ağustos ayında yıllık bazda %350 arttı. ABD fiyatları aynı ayda %120 arttı, ancak Avrupa seviyelerinin oldukça altında kaldı (Avrupa’da 70,00 $/mmbtu ile karşılaştırıldığında ABD’de 8,80 $/mmbtu).
Avrupa’nın Rusya Federasyonu’ndan gelen azalan arzı desteklemek için sıvılaştırılmış doğal gaza (LNG) yönelik talebi, LNG fiyatını Ağustos ayında %87 arttırdı ve bu durum Asya’daki enerji maliyetlerini de artırdı.
Avrupa gaz fiyatları, 31 Ağustos ile 23 Eylül arasında %34 oranında düşerek son zamanlarda ılımlılaştı, ancak tarihi standartlara göre yüksek kalmaya devam ediyor. Petrol fiyatları da son zamanlardaki zirvelerinden gerileyerek, muhtemelen iyileşen bir arz durumundan ziyade daha zayıf küresel talebi işaret ediyor.
ABD doları cinsinden gıda fiyatları, Rusya Federasyonu ve Ukrayna’nın hem tahıl hem de gübrenin ana tedarikçileri olması nedeniyle de keskin bir şekilde yükseldi. Bu, birçok ülkede, özellikle de hane gelirinin büyük bir bölümünü gıdaya harcama eğiliminde olan düşük gelirli ülkelerde gıda güvenliği endişelerini artırıyor. Birçok para birimi de son aylarda dolar karşısında değer kaybederek gıda ve yakıtları ulusal para birimi cinsinden daha da pahalı hale getirdi.
Ağustos ayında küresel tahıl fiyatları yıllık %15 artarken, yalnızca buğday %18 arttı. Bu, tahılların %33 ve buğdayın %76 arttığı Nisan ayına göre bir iyileşmeye işaret ediyor. Gelecek için potansiyel olarak daha fazla endişe verici olan, 2020’den bu yana neredeyse üç katına çıktıktan sonra Ağustos ayında yıllık %60 artan gübre fiyatlarıdır. Azalan gübre ithalatı ve kullanımı, gelecek yıl mahsul verimini azaltabilir ve gıda güvensizliğini artırabilir.
Tahıl arzı durumu, bazılarının Ukrayna savaşının başlangıcında korktuğu kadar vahim olmasa da, bu hala endişe kaynağı. Bu durum, dünya buğday ticaretinin tahmini değerini ve hacmini gösteren Grafik 3‘te gösterilmektedir. Temmuz ayında ticarete konu olan buğday hacmi Mart ayına göre yaklaşık %20 düştü ama yıllık düşüş sadece %4te kaldı.
Grafik 3: Buğdayda tahmin edilen değer ve dünya ticaret hacmi, Ocak 2020 – Temmuz 2022
(Endeks, Ocak 2020=100)
Temel veriler, bazı ülkelerin daha yüksek fiyatlara tüketimi ve ithalatı azaltarak yanıt verdiğini göstermektedir. Mart ayından bu yana Bolivya’da (%-69), Ürdün’de (%-41), Zambiya’da (%-38), Nijerya’da (%-37) ve Ekvador’da (-%30) ithal buğday miktarları yıllık bazda düşüş gösterdi.
Aşağıdaki Grafik 4, 2019’dan 2023’e kadar bölgelere göre üç aylık ticaret hacmi gelişmelerini ve projeksiyonlarını göstermektedir. (The CIS Region) Bağımsız Devletler Topluluğu-BDT bölgesi, 2022’nin ikinci çeyreğinde Rusya Federasyonu’na yönelik yaptırımların etkisini göstermeye başlamasıyla birlikte çeyrek bazında ihracatta %10,4’lük güçlü bir düşüş yaşadı. Yılın ilk yarısında Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’dan yapılan ihracat genel olarak beklentiler doğrultusunda gerçekleşti.
Grafik 4: Bölgelere göre mal ihracatı ve ithalatı, 2019Ç1-2023Ç4
Hacim endeksi, 2019=100
İthalat tarafında, BDT bölgesi, muhtemelen Rusya Federasyonu’nun SWIFT ödeme sisteminden çıkarılmasının bir sonucu olarak 2022’nin ikinci çeyreğinde %21,7 düştü. Kaynak bakımından zengin diğer bölgelerden (Güney Amerika, Afrika ve Orta Doğu) yapılan ithalat, yüksek emtia fiyatlarının ihracat gelirlerini şişirmesi ve bu bölgelerdeki ülkelerin daha fazla ithalat yapmasına olanak sağlaması nedeniyle beklenenden daha güçlü geldi. Kuzey Amerika ve Avrupa, 2022’nin ilk yarısında beklenenden daha güçlü ithalat büyümesi kaydetti, ancak Asya ithalatı durgunlaştı ve ilk yarıda yıllık %0,7’lik bir büyüme kaydetti.
DTÖ’nün 2022’de dünya mal ticareti hacmindeki %3,5’lik mevcut tahmini, geçen Nisan ayındaki %3,0’lik önceki tahmine yakın ancak biraz daha güçlü, ancak fark çoğunlukla istatistiksel revizyonlar ve yeni verilerin mevcudiyeti ile açıklanıyor.
Tahmin için riskler çok ve birbiriyle ilişkilidir. Büyük merkez bankaları zaten enflasyonu azaltmak için faiz oranlarını yükseltiyor, ancak sıkılaştırmanın aşılması bazı ülkelerde durgunluğu tetikleyebilir ve bu da ithalat üzerinde baskı oluşturabilir.
Alternatif olarak, merkez bankaları enflasyonu düşürmek için yeterli çabayı göstermeyebilir ve muhtemelen gelecekte daha güçlü müdahaleler gerektirebilir. Gelişmiş ekonomilerdeki yüksek faiz oranları, gelişmekte olan ekonomilerden sermaye kaçışını tetikleyerek küresel finansal akışları bozabilir.
Rusya-Ukrayna savaşının tırmanması da iş dünyası ve tüketici güvenini sarsabilir ve küresel ekonomiyi istikrarsızlaştırabilir. Az değer görmüş bir riskse, büyük ekonomilerin küresel tedarik zincirlerinden ayrılması olacaktır. Bu, kısa vadede arz sıkıntılarını şiddetlendirecek ve uzun vadede üretkenliği azaltacaktır.
DTÖ, mal ve ticari hizmet ticaretinde mevcut eğilimleri belirlemek için bir dizi göstergeyi takip eder. Bunlardan biri, tahmine ek bağlam sağlamak için aşağıda sunulmuştur. Satın alma yöneticilerinin endeksleri (Purchasing managers’ indices – PMI’ler), iş anketlerine dayanan aylık ekonomik göstergelerdir. JP Morgan, 40’tan fazla ülkeden gelen PMI’ları, 50’den büyük değerler genişlemeyi ve 50’den düşük değerler daralmayı ifade eden bir küresel imalat PMI’sinde toplamaktadır (Grafik 5).
Grafik 5: PMI – Küresel Satın Alma Yöneticileri Endeksleri, Ocak 2018 – Ağustos 2022
Not: 50’den büyük değerler genişlemeyi, 50’den küçük değerler ise daralmayı gösterir.
PMI endeksi, genişlemeyi daralmadan ayıran 50 eşik değerinin hemen üzerinde, Ağustos ayında 50,3 ile 26 ayın en düşük seviyesine geriledi. Bu arada, yeni ihracat siparişlerini temsil eden alt endeks 47.0’a düşerek daralma sinyali verdi. Bu, küresel imalat faaliyetinin durduğunu ve mal ticaretinin önümüzdeki aylarda yavaşlamaya devam edeceğini gösteriyor.
PMI’nın diğer alt endeksleri küresel tedarik zincirlerinin durumuna ışık tutuyor. Girdi fiyatlarını temsil eden bir endeks Nisan’daki 71,6’dan Ağustos’ta 61.1’e düştü. Nihai mal fiyatlarının bir başka endeksi de aynı dönemde 63,8’den 56,7’ye düştü. Bunlar birlikte, enflasyonist baskıların hala yüksek olmasına rağmen zirveye ulaşmış olabileceğini gösteriyor.
Ağustos ayında teslimat süreleri de kısaldı ve mamul stokları yükseldi. Birkaç ay önce tüm bu göstergeler tedarik zinciri baskılarının hafiflediğine dair olumlu göstergeler olarak görülüyordu, ancak bugün küresel talebin zayıfladığının sinyalini verebilirler.
Erol TAŞDELEN
X'ten ulaşın: @Erol_Tasdelen34
