GÜNCEL

Yapay Zekada İdeoloji Savaşları

Yayınlanma:

2 yıl önce

08/04/2024

Yazan:

1950’li yıllarda yapay zeka alanındaki çalışmalar yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladığında nihai hedef netti: Günün birinde insan zekası ile yarışabilecek, hatta onu geçebilecek güçlü yapay zekayı yaratmak. Zamanla, bu hedefe ulaşabilmek için ne yapılması gerektiği hakkında iki farklı görüş ortaya çıktı. İlki, zekanın tamamen fiziksel bileşenler ve bunların birbiri arasındaki etkileşiminden doğduğunu, dolayısıyla zekanın “programlanabilir” olduğunu iddia eden görüş. İkincisiyse, bilgimizin büyük ölçüde örtük olduğunu ve sağduyu, farkındalık ve sorgulama gibi yetilerin matematiksel semboller ile tanımlanamayacağı, dolayısıyla asla programlanamayacağını savunan görüş. İşte bu yazı, bu iki görüşü en büyük destekçilerinin fikirlerini temel alarak tanıtmayı ve hangisinin ağır bastığı konusunda bir sonuca varmayı amaçlıyor. İlk ekipte Marvin Minsky ve John McCarthy gibi “yıldızlar” var. İkinci ekipte ise Hubert L. Dreyfus ve Noam Chomsky…

İlk görüşün en büyük savunucusu hepimizin bildiği bir isim: Marvin Minsky. 1968 yılında MIT Yapay Zekâ Laboratuvarı’nı kuran iki kişiden biri. Bu konudaki fikri ise oldukça net: “Birkaç milyon devreden oluşan bir bilgisayar geliştirirsek sağduyu ve farkındalık sahibi bir yapay zeka elde ederiz”. Kulağa oldukça hoş geliyor, hele ki buna en güzel örnek olan insan beynini düşündüğümüzde: Milyarlarca “akılsız” nöronun kendi aralarında yine milyarlarca sinaptik bağlantı kurarak zihni oluşturması. Peki, gerçekten böyle mi? İnsan zekası veya insan zihni, yalnızca “hesaplama” odaklı bir bakış açısına indirgenebilir mi? İşte karşımızda ChatGPT, büyük veriden beslenen bir yapay dil işleme modeli. Dünyamızı üç yaşındaki bir çocuk kadar algılama yetisinden dahi yoksun.

John McCarthy de bu görüşün önde gelen isimlerinden biri. Zekayı “hedeflere ulaşmada izlenilen sürecin hesaplamalı kısmı” olarak tanımlıyor. Onun da fikri oldukça net: “Akıllı bir makinenin sahip olması gereken bilgiyi temsil etmek için bir dil ve bu bilgiyle akıl yürütmek için matematiksel mantığın araç olarak kullanılmasıyla bir bilgisayarda insan düzeyinde zekaya ulaşabilmek mümkündür.”

Karşıt görüşte ise ilk bahsedeceğim isim Hubert L. Dreyfus. Yapay zekayı en sert eleştiren bilim insanlarından biri. Tüm camiadan dışlanmak pahasına fikirlerini oldukça sivri bir dille, çekinmeden ve üstüne üstlük bu alandaki çalışmaların neredeyse “kutsal” kabul edildiği 1960’lı yıllarda yayınlayan bir düşünür. Marvin Misky yapay zekanın Batman’i ise, Dreyfus da Joker’i.

Dreyfus yapay zeka camiasında pek sevilmeyen bir figürdü ve hayatı boyunca da eleştirildi. Bu eleştirilerin sebebi Dreyfus’un fikirlerinden ziyade oldukça sert bir dilinin olmasıydı. 1965 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde önde gelen bir düşünce kuruluşu olan RAND Corporation çatısı altında yazdığı “Alchemy and AI” başlıklı yapıtı bunun en açık örneklerinden biridir. Kitapta Dreyfus oldukça alaycı bir şekilde yapay zeka çalışmalarını simya ile karşılaştırmış ve bu çalışmaları “mitoloji ve hüsnükuruntudan başka bir şey olmayan teorik bir temele dayanarak metalleri altına dönüştürmeye yönelik yanlış yönlendirilmiş bir girişim” olarak nitelendirmiştir. Ayrıca, yapay zekanın, ilerleyemeyeceği sınırlar olduğunu ve bu sınırlara yakında ulaşılacağını ima etmiştir. Tek cümlede özetlemek gerekirse Dreyfus bilgimizin büyük bir kısmının örtük olduğunu, bu nedenle de asla programlanamayacağını iddia etmiştir. İşin ilginci, John McCarthy de 1983 yılında kaleme aldığı bir makalede sağduyu psikolojisinin tanımlayamayacağını belirtmiştir: “Bir çocuk başkalarına istek ve inançlar atfetmeyi karmaşık bir şekilde öğrenir ve bunu asla tanımlara dökmeyi öğrenemez”. Peki, tanımlayamadığımız bir şeyi nasıl programlayabiliriz?

Dreyfus bu görüşlerinde yalnız değil. Örneğin, 21.yy’ın en büyük dilbilimcilerinden biri olarak kabul edilen Noam Chomsky’ye göre ChatGPT gibi programların “güçlü yapay zekânın” ilk parıltıları olarak görülmesi bir hezeyandan ibaret. İşte 2023 yılında bu konuda New York Times’a yazdığı yazıdan çarpıcı bir kesit:

“İnsan zihni, ChatGPT ve benzerleri gibi, yüzlerce terabaytlık veriyi tıka basa dolduran ve en olası konuşma yanıtını ya da bilimsel bir soruya en olası yanıtı tahmin eden hantal bir istatistiksel kalıp eşleştirme motoru değildir. Aksine, insan zihni az miktarda bilgiyle çalışan şaşırtıcı derecede verimli ve hatta zarif bir sistemdir; veri noktaları arasında kaba korelasyonlar çıkarmaya değil, açıklamalar yaratmaya çalışır.”

Bundan daha güzel ifade edilemezdi herhalde.

Bir başka örnek, Berkeley’de felsefe profesörü olarak görev yapan John Searle. 1979 yılında John McCarthy’nin “Makinelere Zihinsel Nitelikler Atfetmek” başlıklı makalesinde “Termostatlar kadar basit makinelerin inançları olduğu söylenebilir ve inançlara sahip olmak, problem çözme performansı gösterebilen çoğu makinenin bir özelliği gibi görünmektedir” şeklindeki iddiasına yalnızca bir yıl sonra geliştirdiği Çince Odası Deneyi ile cevap verdi. Kısaca hatırlayalım: Kendinizi Çince sembollerden oluşan çeşitli sepetlerin olduğu bir odaya kilitlenmiş olarak hayal edin. Odada Çince karakterleri nasıl manipüle edeceğinize dair talimatlar içeren ana dilinizde bir kural kitabı var. Kural kitabı sadece aşağıdaki gibi kurallar sağlar: “[X] sembolünü görürseniz, [Y] sembolü ile cevap verin” gibi hiçbir sembolün anlamını bilmiyorsunuz, yalnızca kitabın belirlediği kuralları uyguluyorsunuz. Şimdi, bazı Çince karakterlerin odanın dışındaki biri tarafından kapının altından atıldığını varsayalım. Bu mesajlara, sepetlerden karakterleri alarak kural kitabına göre sıralayarak ve kapının altından atarak yanıt verebilirsiniz. Diyelim ki talimatlar o kadar açık ve detaylı ki çok geçmeden cevaplarınız ana dili Çince olan birinden ayırt edilemez hale geliyor. Odanın dışındaki kişi artık sizin Çinceyi anladığınızı ve konuştuğunuzu düşünüyor.

Peki, bu deneyden Çince anlayıp konuşabildiğiniz çıkarımını yapmak mümkün mü? Searle’a göre değil. Bir dili “bilmek” sadece bir grup sembolü ve bu sembollerin/harflerin doğru şekilde manipüle edilmesinden çok daha fazlasıdır. Ortaya çıkan şeyi yorumlama ve buna anlam yükleme yetisi gerektirir.

Denebilir ki, Dreyfus da Searle de Chomsky de filozof. Dolayısıyla bu görüşün savunucuları esas olarak filozoflar mı? Hayır, değil. Mesela sanal gerçeklik kavramının yaratıcısı olan, Microsoft’un OCTOPUS’u (Office of the Chief Technology Officer Prime Unifying Scientist) Jaron Lanier’i ele alalım. Kendisi “Yapay Zeka” terimine bile karşı. Büyük dil modelleri ile yarattığımız şeyi anlamanın en iyi yolunun onu sosyal işbirliğinin yeni bir biçimi olarak görmek olduğunu söylüyor.

Peki sonuç?

Bu savaşın henüz kazananı yok ama hangi tarafın kazanmasının muhtemel olduğuna ilişkin kuvvetli işaretler var. Örneğin, 2003 yılında WIRED ile yaptığı bir ropörtajda Marvin Minsky yapay zekanın beyin ölümünün gerçekleştiğini itiraf etmiştir. Yapay zeka çalışmalarının asıl amacından saparak yolunu kaybettiğini ve günümüzde hiçbir sistemin sağduyu ve sorgulama yetilerinde sahip olmadığını belirtmiştir. Ona göre en büyük sorun, insanların bilgisayarların bu yetileri edinmesi ile ilgilenmemesidir. Bir diğer örnek ise Douglas Lenat tarafından 1984 yılında başlatılan ve hâlâ devam eden Cyc Projesi. Projenin internet sayfasında açık açık “gerçek” yapay zekânın mantık ile örüntü tanımanın bir bileşimi olduğu yazılmış. Amacıysa dünyanın nasıl çalıştığına ilişkin temel kavram ve kuralları kapsayan ontolojik bir veritabanı oluşturmak. Sağduyulu bilgiye, Dreyfus’un da vurguladığı gibi “örtük” bilgiye odaklanan bir proje. Fakat maalesef, Jaron Lainer’in de dediği gibi henüz dünyamızı en temel düzeyde bile “anlama” yetisine sahip tek bir yapay zeka sistemine bile ön ayak olamadı.

Hepimiz, farkında olmasak bile bu görüşlerden birine kendimizi yakın hissediyoruz. Şahsi fikrim yapay zekayı “programlama” boyutuna indirgeyen görüşün nakavt olmak üzere olduğu yönünde. Dreyfus’un da dediği gibi: [Bakış açımızı değiştirmediğimiz sürece] Güçlü yapay zekaya ulaşmamız imkansız, çünkü bilgisayarlar bu dünyada yaşamıyorlar. Bizim dünyamızın bir parçası değiller.

Yazıyı yine Dreyfus’tan alıntı yaparak bitireyim: “Nobody has any idea [about consciousness] and they should just keep quiet until they do”.

Barış Yalın UZUNLU-HBR

Görüntülenme: 2383

İlgili Etiketler:

Futbolun 30 milyarlık borcunun 10 milyarı batık

Seçim Sonrası: Riskler, Fırsatlar ve Potansiyeller

Okumaya devam et

BORSA

Kontrolmatik’te ödeme krizi büyüyor

Yayınlanma:

1 gün önce

05/09/2026

Yazan:

BankaVitrini

Kontrolmatik’te ödeme krizi büyüyor: Borçlanma araçlarında ikinci dalga

Kontrolmatik’te Mayıs ayında başlayan borç ödeme sorunu Eylül ayında yeni bir halkaya dönüştü. Şirketin 100 milyon TL nominal değerli finansman bonosunun anapara ve kupon ödemesi yapılamazken, aynı gün bir başka tahvilin kupon ödemesi de gerçekleştirilemedi. Böylece şirketin vadesinde yerine getiremediği borçlanma aracı yükümlülükleri 1 milyar TL’yi aştı. Asıl dikkat çekici tablo ise şirket bilançosundaki yüksek finansal borç, düşük nakit ve kısa vadeli yükümlülük baskısı.

Kontrolmatik Teknoloji Enerji ve Mühendislik A.Ş.’de borç ödeme krizi yeniden gündemde.

Merkezi Kayıt Kuruluşu’nun (MKK) 4 Eylül 2026 tarihli bildirimine göre şirket tarafından ihraç edilen TRFKNTR92611 ISIN kodlu 100 milyon TL nominal değerli finansman bonosunun itfa ve kupon ödemesi vadesinde gerçekleştirilemedi.

Aynı gün TRSKNTR32719 ISIN kodlu tahvilin kupon ödemesi de şirketin gerekli tutarı MKK sistemine aktarmaması nedeniyle yatırımcılara ödenemedi.

Bu gelişme tek başına değerlendirildiğinde bir tahvil ödeme problemi gibi görünebilir. Ancak Kontrolmatik’in son dört aylık ödeme takvimine bakıldığında çok daha önemli bir tablo ortaya çıkıyor.

Mayıs’ta başlayan süreç Eylül’de devam ediyor

Kontrolmatik’in borçlanma araçlarında ilk büyük ödeme sorunu 15 Mayıs 2026’da yaşandı.

Şirketin;

TRSKNTR52618 kodlu tahvilinin 250 milyon TL anaparası,
TRFKNTR52615 kodlu finansman bonosunun 200 milyon TL anaparası

ile bunlara ilişkin son kupon ödemeleri gerçekleştirilemedi.

İki aracın toplam anaparası 450 milyon TL, kuponlarla birlikte vadesinde yapılamayan ödeme ise yaklaşık 502,2 milyon TL oldu.

Daha önemlisi, şirket aynı gün banka kredilerinin yeniden yapılandırılması için Halkbank ve VakıfBank’a başvurduğunu KAP’a açıkladı.

Şirket, 5411 sayılı Bankacılık Kanunu’nun Geçici 32. maddesi kapsamındaki Finansal Yeniden Yapılandırma Çerçeve Anlaşması çerçevesinde mevcut banka kredilerinin yeniden yapılandırılmasını istedi. Amaç; borçları yeni bir ödeme takvimine bağlamak, operasyonların devamlılığını sağlamak ve özellikle varlık satışları yoluyla mali yapıyı güçlendirmek olarak açıklandı.

Haziran: İki kupon daha ödenemedi

Sorun Mayıs ayıyla bitmedi.

5 Haziran 2026’da TRFKNTR92611 ve TRSKNTR32719 kodlu iki borçlanma aracının kupon ödemeleri de gerçekleştirilemedi. Her iki aracın nominal değeri 100’er milyon TL ve dönemsel kupon oranı yüzde 11,59 seviyesindeydi. İki kuponun toplam tutarı yaklaşık 23,18 milyon TL oldu.

Bu gelişmenin ardından söz konusu borçlanma araçları Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası’nda Gözaltı Pazarı’na alındı.

Temmuz: 400 milyon TL’lik bono da ödenemedi

Bu kez 3 Temmuz 2026’da 400 milyon TL nominal değerli TRFKNTR72613 kodlu finansman bonosunun itfa ve kupon ödemeleri gerçekleştirilemedi.

Bononun dönemsel kupon oranı yüzde 15,32 idi. Yaklaşık 61,28 milyon TL kupon ile 400 milyon TL anapara dikkate alındığında vadesinde yapılamayan toplam ödeme yaklaşık 461,28 milyon TL seviyesine ulaştı.

Ve şimdi Eylül…

4 Eylül’de yeni 100 milyon TL’lik halka

4 Eylül’de vadesi gelen 100 milyon TL nominal değerli TRFKNTR92611 finansman bonosunun hem anaparası hem de kuponu ödenemedi.

Aynı gün TRSKNTR32719’un kuponu da ödenemedi.

Böylece Kontrolmatik’te: 15 Mayıs → 5 Haziran → 3 Temmuz → 4 Eylül olmak üzere dört ayrı kritik ödeme tarihinde aksama yaşandı.

Bugünkü iki kuponun tutarı ayrıca hesaplanmadan dahi, bu tarihlerde vadesinde gerçekleştirilemeyen anapara ve kupon ödemeleri 1,08 milyar TL’yi aşmış durumda.

Buradaki kritik nokta şu: Artık mesele tek bir tahvilin ödenememesi değil; şirketin borç servis kapasitesinin süreklilik gösteren biçimde zorlanmasıdır.

Borsa İstanbul neden Yakın İzleme Pazarı’na aldı?

Kontrolmatik açısından bir başka önemli gelişme de 18 Haziran 2026’da yaşandı. Borsa İstanbul, KONTR paylarını Yıldız Pazar’dan çıkararak Yakın İzleme Pazarı’na aldı.

Kararın dayanağı Kotasyon Yönergesi’nin 35/1-d maddesi oldu. Bu düzenleme, finansman sıkıntısını gösteren derecede vadesi geçmiş finansal, ticari, kamu veya personel borçlarının bulunması gibi durumlarda şirket paylarının Yakın İzleme Pazarı’na alınabilmesine imkân tanıyor.

Bu karar, piyasaya verilen önemli bir mesajdı: Kontrolmatik’teki ödeme problemi artık yalnızca şirket ile alacaklıları arasındaki özel bir finansman meselesi olarak görülmüyor; yatırımcıların korunmasını gerektirecek ölçüde piyasa düzenlemesi konusu haline gelmiş durumda.

Kredi notu da alarm veriyor

Mayıs ayındaki ödeme aksaklığının ardından Kontrolmatik’in uzun vadeli ulusal kurum kredi notu B- (tr)/Negatif’ten prD (tr)/Negatif’e indirildi. “prD” seviyesine geçiş, şirketin finansal yükümlülüklerini yerine getirme konusunda temerrüt/ödeme problemi yaşadığını gösteren çok daha ağır bir kredi risk sinyali.

Bu nedenle Eylül ayında yaşanan yeni ödeme aksaklığı, yatırımcı açısından Mayıs’taki gelişmeden bağımsız değerlendirilemez.

Kaynaklar: KAP, MKK, Borsa İstanbul ve Kontrolmatik finansal raporları ile güncel piyasa haberleri taranarak hazırlanmıştır

Görüntülenme: 16938

Okumaya devam et

BANKA HABERLERİ

İhracatçıya ucuz kredi hamlesi: Reeskont kredilerde yeni dönem

İhracatçıya reeskont kredisi desteğinde yeni dönem: BSMV istisnası genişletildi

Yayınlanma:

1 gün önce

05/09/2026

Yazan:

Erol Taşdelen

Kısa ve uzun vadeli reeskont kredilerinin tamamı BSMV istisnası kapsamına alındı. Finansman maliyeti yüzde 23,95 olan reeskont kredilerinde vergi yükünün kaldırılması, ihracatçıların kredi maliyetini aşağı çekecek. Günlük kredi limiti de 5 milyar TL’ye yükseltilmiş durumda.

İhracatçıların uzun süredir beklediği finansman maliyetini azaltacak önemli bir düzenleme yürürlüğe girdi. 5 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Cumhurbaşkanı Kararı ile ticari bankalar tarafından kullandırılan TCMB kaynaklı reeskont kredilerinde uygulanan Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi (BSMV) istisnasının kapsamı genişletildi.

Düzenlemeyle daha önce kısa vadeli reeskont kredileri açısından uygulanan istisna, uzun vadeli reeskont kredilerini de kapsayacak şekilde genişletildi. Böylece TCMB kaynaklı reeskont kredilerinin tamamında ihracatçı açısından önemli bir maliyet kalemi ortadan kaldırılmış oldu.

Ticaret Bakanlığı da düzenlemenin amacını, ihracatçıların finansmana erişimini kolaylaştırmak ve finansman maliyetlerini düşürmek olarak açıkladı.

Reeskont kredisinde maliyet yüzde 23,95

Düzenlemenin önemini anlamak için reeskont kredilerindeki son değişikliklere bakmak gerekiyor.

TCMB ile Ticaret Bakanlığı’nın ihracat finansmanına yönelik çalışmaları kapsamında reeskont kredilerinde son dönemde önemli iyileştirmeler yapıldı. Reeskont kredilerinin finansman maliyeti yüzde 23,95’e indirildi.

Bunun yanında;

Daha önce 300 milyon TL olan günlük reeskont kredi limiti 5 milyar TL’ye çıkarıldı.
Firma başına günlük kredi limiti 45 milyon TL’den 60 milyon TL’ye yükseltildi.
Yabancı para cinsi reeskont kredi limiti 5 milyon dolara çıkarıldı.
Toplam reeskont kredi programı bütçesi 1 milyar dolar olarak oluşturuldu.
Reeskont kredilerinde ilave döviz alma zorunluluğu kaldırıldı.
Net ihracatçı uygulaması yerine “ihracatçı skoru” uygulamasına geçildi.

TCMB’nin önceki düzenlemeleri de reeskont kredilerinde firmaların finansmana erişimini kolaylaştırmaya yönelik olmuştu. Örneğin 2025 sonunda TL reeskont kredilerinin günlük limiti artırılmış, firma başına günlük limit 60 milyon TL’ye yükseltilmiş ve YP reeskont kredilerinde firma limiti 5 milyon dolara çıkarılmıştı.

Asıl kritik değişiklik: Uzun vadeli kredi de istisna kapsamında

Yeni düzenlemenin ihracatçı açısından en önemli tarafı ise vade ayrımının ortadan kaldırılması.

Ticari bankalar tarafından kullandırılan TCMB kaynaklı reeskont kredilerinde artık yalnızca kısa vadeli krediler değil, uzun vadeli reeskont kredileri de BSMV istisnasından yararlanabilecek.

Bu, özellikle işletme sermayesi ihtiyacı yüksek, üretim ve ihracat döngüsü uzun olan firmalar açısından önemli.

Çünkü ihracatçı açısından kredi faizinin yanında kredi üzerindeki vergi yükü de toplam finansman maliyetini artırıyor. BSMV’nin kaldırılmasıyla birlikte kredi maliyetinde doğrudan bir düşüş meydana geliyor.

Örneğin:

Finansman maliyetinin yüzde 23,95 olduğu varsayıldığında ve BSMV’nin yüzde 5 olduğu standart yapı dikkate alındığında, yalnızca faiz üzerinden oluşan BSMV yükü teorik olarak maliyeti yüzde 25,15 seviyesine taşıyabilecek bir etki yaratıyor.

Dolayısıyla istisna, özellikle yüksek tutarlı ve uzun vadeli kredilerde ihracatçı açısından milyonlarca liralık maliyet avantajına dönüşebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta ise BSMV’nin kaldırılmasının faiz oranını değiştirmediği, faiz üzerinden doğabilecek vergi yükünü ortadan kaldırdığıdır.

5 milyar TL günlük limit önemli

Düzenlemenin BSMV boyutu kadar önemli diğer tarafı ise reeskont kredi programının kapasitesinin ciddi şekilde artırılmış olması.

300 milyon TL’den 5 milyar TL’ye çıkarılan günlük limit, yaklaşık 16,7 katlık bir artış anlamına geliyor.

Bu durum reeskont kredisinin artık yalnızca sınırlı sayıdaki ihracatçı için kullanılan bir finansman aracı olmaktan çıkarılıp daha geniş bir ihracatçı kitlesine ulaştırılmasının hedeflendiğini gösteriyor.

TCMB’nin reeskont kredileri, vadeli ihracat ve döviz kazandırıcı hizmetlerden doğan alacakların bankalar aracılığıyla Merkez Bankası reeskontuna götürülmesi yoluyla ihracatçıya finansman sağlanmasına dayanıyor.

İhracatçı açısından ne değişiyor?

Yeni düzenlemeyi yalnızca “vergi istisnası” olarak görmek eksik olur.

Aslında üç ayrı kanal aynı anda çalışıyor:

1. Kredi maliyeti düşüyor.
BSMV istisnasının genişletilmesi özellikle uzun vadeli kredilerde finansman yükünü azaltıyor.

2. Krediye erişim kapasitesi artıyor.
Günlük limitin 5 milyar TL’ye çıkarılması, programın toplam kullandırım kapasitesini ciddi biçimde büyütüyor.

3. İhracatçının bilançosu rahatlıyor.
Finansman maliyetinin düşmesi, ihracatçı şirketlerin faiz giderlerini azaltarak faaliyet kârlılığı ve nakit akışı üzerinde olumlu etki yaratabilir.

Bu nedenle düzenleme sadece bankacılık sektörü açısından değil, sanayi şirketlerinin maliyet yapısı ve ihracat rekabetçiliği açısından da önemli.

“Ucuz kredi” tek başına yeterli mi?

Burada önemli bir ayrıntı bulunuyor.

Reeskont kredilerinin maliyetinin düşürülmesi ihracatçı için önemli bir avantaj olsa da, krediye erişimin fiilen ne kadar kolaylaşacağı bankaların tahsis politikalarına ve ihracatçıların kredi değerliliğine de bağlı.

Dolayısıyla 5 milyar TL’lik günlük limitin artırılması tek başına yeterli değil. Bu kaynağın özellikle finansmana erişimde zorlanan KOBİ’lere, emek yoğun sektörlere ve ihracat potansiyeli yüksek firmalara ne ölçüde ulaşacağı kritik olacak.

TCMB’nin reeskont uygulamalarında son dönemde KOBİ’lerin erişimini ve ihracat performansını dikkate alan mekanizmalar da öne çıkıyor.

Bankalar açısından da önemli

Düzenlemenin bir başka boyutu ticari bankalar.

Reeskont kredileri bankalar üzerinden kullandırıldığı için BSMV istisnasının kapsamının genişletilmesi, bankaların ihracatçı müşterilerine sunduğu reeskont finansmanının maliyet yapısını etkiliyor.

Bu nedenle yeni düzenleme “ihracatçıya vergi indirimi”nden ziyade, TCMB kaynaklı sübvansiyon niteliğindeki uygun maliyetli finansmanın vergi ayağının da güçlendirilmesi olarak okunabilir.

Ticaret Bakanlığı’nın açıklamasında da reeskont kredilerinin ihracat finansmanındaki temel politika araçlarından biri olduğu ve ihracatçıların finansmana erişiminin artırılmasının yatırım, üretim, istihdam ve ihracat hedefleri açısından önem taşıdığı vurgulanıyor.

Büyük resim: Türkiye ihracat finansmanını ucuzlatmaya çalışıyor

Son düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde Türkiye’nin ihracat finansmanı politikasında belirgin bir yön görülüyor:

Daha yüksek kredi limiti + daha düşük finansman maliyeti + daha az döviz kısıtı + vergi avantajı.

Bu politika özellikle küresel ticarette rekabetin arttığı bir dönemde ihracatçıların maliyet avantajını koruması açısından önem taşıyor.

Nitekim Ticaret Bakanlığı’nın son açıklamalarında yıllıklandırılmış mal ve hizmet ihracatının 405,3 milyar dolara yükseldiği belirtilirken, reeskont kredilerinde finansman koşullarının iyileştirilmesine yönelik çalışmaların sürdüğü ifade edildi.

Bankavitrini yorumu

Yeni BSMV istisnası tek başına büyük bir devrim değil; ancak son dönemde reeskont kredilerinde yapılan düzenlemelerle birlikte değerlendirildiğinde önemli bir finansman paketi ortaya çıkıyor.

Buradaki kritik soru artık “ihracatçıya ucuz kredi verilecek mi?” değil, “bu ucuz kaynağa hangi ihracatçı ne kadar ve ne hızla ulaşabilecek?”

Çünkü yüksek faiz ortamında yüzde 23,95 maliyetle sağlanan ve BSMV avantajı da bulunan reeskont finansmanı, piyasa koşullarına kıyasla oldukça önemli bir avantaj yaratıyor. Ancak avantajın ihracatçı şirketlerin gerçek finansman maliyetine yansıması için bankaların kredi tahsis süreçlerinin de bu mekanizmayla uyumlu çalışması gerekiyor.

Sonuç olarak 5 Eylül düzenlemesi, ihracatçıların finansman maliyetini aşağı çeken; özellikle uzun vadeli finansmanda etkisi daha fazla hissedilecek yeni bir destek mekanizması niteliğinde.

Ticaret Bakanlığı · TCMB

Görüntülenme: 19926

Okumaya devam et

BORSA

Fonlarda vergi ayarı: Yüzde 10 stopaj resmen başladı

Yayınlanma:

1 gün önce

05/09/2026

Yazan:

BankaVitrini

Maliye’nin geçtiğimiz haftalarda gündeme gelen “sıcak para” düzenlemesi Resmî Gazete’de yayımlandı. Cumhurbaşkanı Kararı ile para piyasası fonlarından elde edilen kazançlarda, özellikle kurumsal yatırımcılar açısından yüzde 10 stopaj dönemi başladı. Ancak düzenleme bireysel yatırımcıları kapsamıyor.

Cumhurbaşkanı’nın 4 Eylül 2026 tarihli ve 11734 sayılı Kararı, 5 Eylül 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Kararla, Gelir Vergisi Kanunu’nun geçici 67’nci maddesi kapsamında uygulanan tevkifat oranlarında değişikliğe gidildi.

Kritik değişiklik: Para piyasası fonlarında yüzde 10 stopaj

Yeni düzenlemeyle;

Kurumlar Vergisi mükelleflerinin
Sermaye piyasası mevzuatına göre kurulmuş yatırım fonları ve yatırım ortaklıklarıyla benzer nitelikte olduğu Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından belirlenen mükelleflerin,
Para piyasası fonu katılma paylarından
Ve unvanında “para piyasası” ibaresi bulunan serbest fonlardan

elde ettikleri kazançlara yüzde 10 stopaj uygulanacak.

Buna karşılık aynı kapsamdaki mükelleflerin, bu düzenleme kapsamındaki para piyasası fonları dışındaki söz konusu kazançlarında yüzde 0 stopaj uygulaması korunuyor.

Asıl hedef kurumsal ve yabancı sermaye

Düzenlemenin en dikkat çekici tarafı, bireysel yatırımcı ile kurumsal yatırımcı arasında ayrım yapılması.

Gerçek kişilerin para piyasası fonlarından elde ettiği kazançlara ilişkin mevcut stopaj uygulaması bu kararla değiştirilmiyor. Para piyasası fonlarında gerçek kişiler için halihazırda uygulanan oran yüzde 17,5 seviyesinde bulunuyor. Yeni yüzde 10’luk düzenleme ise ağırlıklı olarak kurumsal yatırımcıların para piyasası fonlarındaki getirilerini hedefliyor.

Bu yönüyle karar, “vatandaşın fon kazancına yeni vergi geldi” şeklinde okunmamalı.

Yerli şirket için vergi yükünden çok zamanlama değişiyor

Düzenlemenin yerli kurumlar açısından önemli bir teknik ayrıntısı bulunuyor.

Daha önce para piyasası fonu kazançlarında stopaj yapılmaması, bu kazançların vergiden tamamen istisna olduğu anlamına gelmiyordu. Kurumların elde ettiği kazanç kurum kazancına dahil ediliyor ve geçici vergi ile kurumlar vergisi hesabında dikkate alınıyordu.

Yeni yüzde 10’luk stopajın ise yerli kurumlar açısından geçici vergi ve nihai kurumlar vergisinden mahsup edilebilmesi, düzenlemenin etkisini daha çok verginin ödenme zamanlaması ve nakit akışı açısından önemli hale getiriyor. Bu ayrım daha önce kamuoyuna yansıyan düzenleme çalışmalarında da özellikle vurgulanmıştı.

Yabancı yatırımcı açısından daha kritik

Düzenlemenin finansal piyasalar açısından asıl önemli tarafı ise yabancı kurumsal yatırımcılar.

Yerli kurum açısından yüzde 10’luk kesinti mahsup mekanizması nedeniyle esas etki nakit akışı ve verginin zamanlaması üzerinde olurken, yabancı yatırımcı açısından yüzde 10 stopajın nihai vergileme niteliği taşıması söz konusu.

Bu nedenle kararın, Türkiye’ye kısa vadeli sermaye girişlerinde kullanılan para piyasası fonlarının cazibesini bir miktar azaltması beklenebilir.

Nitekim düzenleme hazırlıkları kamuoyuna ilk yansıdığında Maliye’nin hedefinin, para piyasası fonlarında yoğunlaşan kısa vadeli sermayeyi daha uzun vadeli ve üretken yatırımlara yönlendirmek olduğu aktarılmıştı.

Eski fonlar da tamamen kapsam dışında değil

Kararın en önemli ayrıntılarından biri de geçiş hükmü.

Düzenleme yalnızca karar tarihinden sonra alınacak fonları ilgilendirmiyor. Kararda, kararın yayımlandığı tarihten önce iktisap edilmiş para piyasası fonu katılma paylarının elden çıkarılması halinde, kararın yayımından elden çıkarma tarihine kadar geçen döneme isabet eden kazanç kısmına da yüzde 10 stopaj uygulanacağı açıkça belirtiliyor.

Yani sistem kabaca şöyle çalışacak: Fon daha önce alındı → eski döneme ait kazanç korunuyor → 5 Eylül 2026 sonrası döneme denk gelen kazanç → yüzde 10 stopaj kapsamına giriyor.

Bu ayrıntı özellikle yüksek tutarlı kurumsal fon portföyleri açısından önemli.

Maliye neden para piyasası fonlarına yöneldi?

Burada düzenlemenin yalnızca “vergi toplama” amacıyla açıklanması eksik kalır. Para piyasası fonları, yüksek faiz ortamında şirketler ve büyük yatırımcılar açısından likit, günlük nakde dönüşebilen ve görece düşük riskli bir park alanı haline geldi.

Dolayısıyla kısa vadeli sermaye; mevduat → para piyasası fonu → repo / DİBS / kısa vadeli sermaye piyasası araçları gibi kanallarda hareket edebiliyor.

Maliye’nin burada yaptığı hamle, kısa vadeli sermayenin vergi maliyetini artırarak yatırımcı davranışını değiştirmeyi hedefliyor.

Özellikle yabancı yatırımcı açısından artık hesap şu olacak: Fon getirisi – yüzde 10 stopaj = net getiri

Bu hesap, Türkiye’ye kısa vadeli giren yabancı sermayenin alternatif yatırım araçlarını yeniden değerlendirmesine neden olabilir.

Bankalar ve portföy yönetim şirketleri açısından ne anlama geliyor?

Düzenlemenin bir başka etkisi de fon tercihlerinde değişim yaratabilir.

Kurumsal yatırımcı açısından para piyasası fonlarının net getirisi düşerken, vergisel açıdan daha avantajlı olan diğer sermaye piyasası araçlarının göreceli cazibesi artabilir.

Bu nedenle önümüzdeki dönemde; Para piyasası fonları → tahvil/bono → hisse senedi → daha uzun vadeli yatırım araçları arasında portföy kaymaları görülebilir.

Ancak bunun boyutunu belirleyecek temel faktör sadece vergi olmayacak. Faiz seviyesi, TL’nin seyri, enflasyon beklentileri ve yabancı yatırımcının kur beklentisi de belirleyici olacak.

Bankavitrini.com analizi: “Sıcak paraya ince ayar”

Bu kararın bence en önemli mesajı yüzde 10’luk oran değil, sermayenin vadesine ilişkin verilen mesajdır.

Maliye, para piyasası fonlarında bekleyen kısa vadeli kurumsal sermayeye şunu söylüyor: “Türkiye’de kısa vadeli ve yüksek likiditeli yatırım yapabilirsin ancak bunun vergisel maliyeti artık sıfır değil” özellikle yabancı yatırımcı açısından bu oldukça önemli.

Çünkü yabancı sermayenin Türkiye’ye gelmesi kadar hangi vadede geldiği de ekonomi yönetimi açısından kritik.

Kısa vadeli sermaye;

Merkez Bankası likiditesini rahatlatabilir,
TL varlıklara talep yaratabilir,
rezerv dinamiklerine katkı sağlayabilir.

Ancak aynı sermaye hızlı biçimde çıkışa da dönebilir.

Dolayısıyla düzenleme, “sermayeyi kovmak” değil, sermayenin vadesini ve kullanım alanını değiştirmek amacı taşıyan bir vergi ayarı olarak okunabilir.

Fakat bir risk de var

Vergi maliyetinin artırılması kısa vadeli sermayeyi otomatik olarak uzun vadeli yatırımlara dönüştürmez.

Eğer yatırımcı açısından tahvil, hisse senedi veya doğrudan yatırımın risk-getiri dengesi yeterince cazip değilse, yatırımcı sadece başka bir ürüne geçmek yerine Türkiye’den çıkmayı da tercih edebilir. Bu nedenle düzenlemenin başarısı, yalnızca toplanacak vergiyle değil; “Para piyasası fonundan çıkan paranın nereye gittiğiyle” ölçülecek.

Eğer para piyasası fonlarından çıkan kurumsal sermaye Borsa İstanbul’a, uzun vadeli tahvillere, şirket finansmanına ve doğrudan yatırımlara yönelirse düzenlemenin ekonomi politikası açısından hedefi gerçekleşmiş olacak.

Ancak para Türkiye dışına çıkarsa, düzenleme kısa vadeli sermayenin vadesini uzatmak yerine sermaye çıkışını hızlandırma riski taşıyabilir.

Dolayısıyla yüzde 10’luk stopaj, basit bir vergi değişikliği değil; Türkiye’nin kısa vadeli sermaye politikasında önemli bir yön değişikliğinin işareti.

11734 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı hakkında yayımlanan mevzuat metni

Görüntülenme: 17147

Okumaya devam et