Diploma, masa ve unvan dönemi kapanırken emeğin yeni değer haritası oluşuyor

Bir dönem üniversite diploması, takım elbise, plaza ve masa başı iş; toplumun alt sınıflarından orta ve üst gelir grubuna geçişin en güçlü anahtarıydı.

Aileler çocuklarının “bedeniyle değil, bilgisiyle çalışmasını” isterdi. Fabrikada üretim hattında çalışmak yerine bankada, holdingde, kamu kurumunda veya çok uluslu bir şirkette görev almak sosyal yükselişin göstergesi sayılırdı.

Beyaz yakalıların ücreti genellikle mavi yakalıların üzerinde olur; özel sağlık sigortası, yemek kartı, şirket aracı, performans primi, eğitim bütçesi ve kariyer planı gibi yan haklar gelir farkını daha da büyütürdü.

Bugün ise bu denklem birçok ülkede bozuluyor.

Üniversite diploması yaygınlaştı, kurumsal kadrolar büyümek yerine daralmaya başladı, şirketler orta kademe yönetici sayılarını azalttı, enflasyon ücretleri eritti ve dijital teknolojiler daha önce yalnızca eğitimli insanların yapabildiği birçok görevi standartlaştırdı.

Buna karşılık, fiziksel dünyada üretim yapan, makineyi çalıştıran, arızayı gideren, binayı inşa eden, enerjiyi taşıyan ve lojistik zincirini ayakta tutan nitelikli mavi yakalılar daha zor bulunur hale geldi.

İşgücü piyasasının yeni sorusu artık şudur:

Diploma mı daha değerli, yoksa somut ve kıt bir beceri mi?

Beyaz yaka neden ayrıcalıklıydı?

Beyaz yakanın yükselişi sanayi sonrası ekonominin bir sonucuydu.

Bankacılık, sigortacılık, finans, hukuk, muhasebe, danışmanlık, reklamcılık, insan kaynakları, satış, pazarlama ve kamu yönetimi büyüdükçe şirketlerin eğitimli ofis çalışanlarına olan ihtiyacı arttı.

Bilgiye erişim sınırlıydı. Rapor hazırlamak, bilanço yorumlamak, yabancı dilde yazışma yapmak, hukuki metin incelemek veya bilgisayar programı kullanmak toplumun küçük bir kesiminin sahip olduğu becerilerdi.

Üniversite mezunu sayısı düşük olduğu için diploma aynı zamanda bir kıtlık belgesiydi.

Bu nedenle beyaz yakalı çalışan yalnızca yaptığı iş için değil, sahip olduğu eğitim düzeyinin az bulunurluğu için de ücret primi elde ediyordu.

Ancak zamanla üç önemli değişim yaşandı:

• Üniversite mezunu sayısı hızla arttı.
• Bilgiye erişim kolaylaştı.
• Ofis işlerinin önemli bölümü standartlaştırıldı.

Böylece diploma tek başına nadir ve ayırt edici bir özellik olmaktan çıktı.

Diplomanın ücret primi neden aşındı?

Dünya genelinde yükseköğretim mezunları hâlâ ortalama olarak daha yüksek gelir elde ediyor. OECD ülkelerinde üniversite mezunu çalışanların lise mezunlarına kıyasla ortalama ücret avantajı yüzde 54 düzeyinde bulunuyor. Ancak bu avantaj ülkeye, yaşa, bölüme, deneyime ve mesleğe göre büyük farklılık gösteriyor. Genç üniversite mezunlarının ücret primi, ileri yaş ve deneyim gruplarına kıyasla daha düşük kalıyor.

Türkiye’de de yükseköğretim mezunları ortalamada lise mezunlarından daha yüksek kazanıyor. Ancak Türkiye’nin asıl sorunu, diploma ile gerçek işgücü ihtiyacı arasındaki uyumsuzluk.

OECD’nin Türkiye değerlendirmesine göre ülke, yükseköğretim mezunları arasındaki beceri uyumsuzluğunun en yüksek olduğu OECD ülkelerinden biri. Üniversite mezunu sayısındaki hızlı artış, özellikle yeni mezunların eğitim aldıkları alanla yaptıkları iş arasındaki bağın zayıflamasına neden oluyor.

Türkiye’de 25-34 yaş grubunda yükseköğretim mezunlarının işsizlik oranının yüzde 10,6 olması da diplomanın tek başına iş garantisi sunmadığını gösteriyor. Aynı yaş grubunda lise mezunlarının işsizlik oranı yüzde 10,2 seviyesinde. Başka bir ifadeyle, üniversite eğitimi gençler açısından işsizliğe karşı beklenen güçlü korumayı her zaman sağlayamıyor.

Buradaki sorun üniversite eğitiminin gereksiz olması değil.

Sorun, işgücü piyasasının ihtiyaç duyduğundan daha fazla sayıda benzer bölümlerden mezun verilmesi; buna karşılık sanayinin, enerjinin, yazılımın, sağlık sektörünün ve teknik hizmetlerin ihtiyaç duyduğu becerilerin yeterince üretilememesi.

Sonuçta diploma sayısı artarken diplomanın pazarlık gücü azalıyor.

Türkiye’de beyaz yakayı enflasyon vurdu

Türkiye’de beyaz yakanın gerilemesinin en önemli nedenlerinden biri yüksek enflasyonun ücret yapısında yarattığı sıkışma oldu.

Asgari ücrette ve düşük ücretlerde yapılan yüksek oranlı artışlar, alt gelir gruplarının korunması bakımından gerekliydi. Ancak şirketler aynı artışı uzman, mühendis, şef ve orta kademe yönetici ücretlerine yansıtamadı.

Böylece ücret skalasının altı hızla yukarı gelirken orta bölümü aynı ölçüde yükselmedi. Örneğin geçmişte bir uzman asgari ücretin üç veya dört katını kazanabilirken, bugün birçok şirkette yeni mezun uzman, operasyon görevlisi veya müşteri temsilcisi ücretleri asgari ücretin yalnızca sınırlı ölçüde üzerine çıkmış durumda. Bu süreç “ücret sıkışması” veya “ücret skalasının basıklaşması” olarak tanımlanıyor.

Çalışanın eğitimi, yabancı dili, sorumluluğu ve deneyimi arttığı halde ücret farkı aynı hızla artmıyor. 2026 yılında net asgari ücret 28 bin 75 TL olarak belirlendi. Böyle bir ortamda şirketlerin yalnızca asgari ücretlilere değil, tüm ücret kademelerine yüksek oranlı zam yapması gerekiyor. Aksi halde uzman ile destek personeli, yönetici ile uzman veya deneyimli çalışan ile yeni başlayan arasındaki fark giderek daralıyor.

Beyaz yakalı çalışan açısından temel sorun yalnızca ücret artışının düşük kalması değil. Konut, eğitim, ulaşım, sağlık ve sosyal yaşam giderlerinin ağırlığı, özellikle büyük şehirlerde yaşayan beyaz yakalıların satın alma gücünü çok daha hızlı aşındırıyor.

Maaş nominal olarak yükselse bile yaşam standardı düşüyor.

Plaza çalışanı yeni geçim sıkıntısı sınıfına dönüştü

Beyaz yakalıların önemli bir bölümü dışarıdan bakıldığında düzenli maaşı ve kurumsal işi olan kesim olarak görülüyor.

Ancak gelir-gider dengesi farklı bir tablo ortaya koyuyor. Büyük şehirlerde kira, ulaşım, yemek, çocuk bakımı, özel okul, kredi kartı ve otomobil giderleri; beyaz yakalının maaşını hızla tüketiyor. Geçmişte orta sınıf hayatının göstergesi olan ev satın alma, otomobil yenileme, yıllık tatil, çocuklara iyi eğitim sağlama ve tasarruf yapma kapasitesi giderek azalıyor.

Bu nedenle beyaz yakalı çalışan, görünüşte orta sınıfa ait olmakla birlikte ekonomik olarak ücretli alt-orta sınıfa yaklaşıyor. Statü devam ediyor, fakat statüyü taşıyacak gelir kayboluyor. Takım elbise, kartvizit ve unvan var; fakat servet biriktirme gücü yok.

Şirketler neden beyaz yakadan tasarruf ediyor?

Üretim yapan bir işletmede makinenin başında bulunması gereken operatörü tamamen kaldırmak kısa vadede zor olabilir.

Ancak aynı şirket, üç raporlama birimini tek bir dijital platformda birleştirebilir; dört yönetim katmanını ikiye düşürebilir; muhasebe, insan kaynakları, çağrı merkezi veya pazarlama işlerini dışarıdan hizmet alımıyla yürütebilir.

Bu nedenle maliyet azaltma programlarında ilk hedeflerden biri çoğu zaman ofis kadroları oluyor.

Şirketler şu yöntemleri giderek daha fazla kullanıyor:

• Orta kademe yönetici sayısını azaltmak,
• Aynı görevi yapan bölümleri birleştirmek,
• İşe alınmayan personelin görevini mevcut çalışanlara dağıtmak,
• Çağrı merkezi ve arka ofis işlerini dış kaynak şirketlerine aktarmak,
• Raporlama ve kontrol süreçlerini yazılımla otomatikleştirmek,
• Uzaktan çalışan ekiplerle ofis ve yönetim maliyetlerini azaltmak,
• Emekli olan veya ayrılan çalışanın yerine yeni personel almamak.

Böylece bir beyaz yakalı, geçmişte iki kişinin yaptığı işi; aynı unvan ve sınırlı ücret farkıyla yapmak zorunda kalıyor.

İş yükü artarken ücret primi küçülüyor.

Orta kademe yöneticiliğin sonu mu geliyor?

Beyaz yakadaki en büyük kırılmalardan biri orta kademe yönetim pozisyonlarında yaşanıyor. Geçmişte şirketlerde uzman, kıdemli uzman, şef, müdür yardımcısı, müdür, direktör ve genel müdür yardımcısı şeklinde uzun kariyer merdivenleri bulunurdu.

Bugün şirketler bu katmanların bir bölümünü gereksiz bürokrasi olarak görüyor. Dijital takip sistemleri sayesinde üst yönetim satışları, üretimi, nakit akışını, performansı ve müşteri şikâyetlerini doğrudan izleyebiliyor. Yapay zekâ destekli analiz araçları da raporların hazırlanma süresini kısaltıyor.

Bu durumda yalnızca bilgiyi yukarı taşıyan, toplantı organize eden ve alt ekipten gelen raporları birleştiren yöneticinin değeri azalıyor.

Geleceğin yöneticisinden beklenen ise farklı: Karar almak, belirsizliği yönetmek, ekip geliştirmek, müşteri ilişkisi kurmak, kriz çözmek ve teknolojiyi iş sonucuna dönüştürmek.

Sadece unvan sahibi olmak artık yeterli değil.

Mavi yaka nasıl yeniden değer kazandı?

Mavi yakanın yükselişinin temel nedeni, fiziksel emeğin yeniden keşfedilmesi değil; nitelikli fiziksel emeğin kıtlaşmasıdır.

Birçok ülkede gençler üniversiteye yönelirken meslek liseleri, çıraklık sistemleri ve teknik eğitim ikinci plana itildi. Aileler çocuklarının kaynakçı, tornacı, elektrikçi, makine bakım teknisyeni veya operatör olmasını istemedi. Sonuçta piyasada üniversite mezunu ofis çalışanı arzı artarken iyi yetişmiş teknik çalışan arzı azaldı.

Bugün birçok sanayi kuruluşu finans, insan kaynakları veya pazarlama pozisyonuna yüzlerce başvuru alabilirken deneyimli CNC operatörü, kaynakçı, kalıpçı, elektrik bakımcı veya mekatronik teknisyeni bulmakta zorlanıyor.

Türkiye’de beceri açığının en yoğun hissedildiği alanlar arasında imalat, inşaat, operasyon ve lojistik gibi orta beceri ve mavi yaka ağırlıklı işler bulunuyor. Araştırmalar işverenlerin özellikle mesleki yeterlilik, deneyim ve çalışma koşulları nedeniyle bu pozisyonları doldurmakta güçlük çektiğini gösteriyor.

Ekonominin temel kuralı burada da geçerli:

Arzı az, talebi yüksek olan emeğin pazarlık gücü artar.

Hangi mavi yakalılar yükseliyor?

Her mavi yakalı çalışan aynı ölçüde değer kazanmıyor.

Yükselen kesim, kolayca ikame edilemeyen ve üretimin devamı için kritik olan nitelikli çalışanlardan oluşuyor.

Özellikle şu mesleklerde ücret ve pazarlık gücü artıyor:

• Kaynak ustaları,
• CNC ve üretim operatörleri,
• Elektrik ve elektronik bakım teknisyenleri,
• Mekatronik çalışanları,
• Kalıp ve takım ustaları,
• Ağır vasıta ve iş makinesi teknisyenleri,
• Enerji tesislerinde çalışan teknik personel,
• Soğutma ve iklimlendirme ustaları,
• Vinç ve özel makine operatörleri,
• Deneyimli inşaat ustaları,
• Lojistik ve depo otomasyon uzmanları,
• Gemi, uçak ve raylı sistem bakım personeli.

Bu çalışanların ortak özelliği, yaptıkları işin yalnızca teorik bilgiye değil; deneyime, el becerisine, mekânsal farkındalığa ve sahada problem çözme yeteneğine dayanmasıdır.

Bir makinenin sesinden arızayı anlamak, standart dışı bir kaynak noktasına doğru müdahale etmek veya üretim hattındaki beklenmedik sorunu çözmek bugünkü yapay zekâ sistemlerinin tek başına kolaylıkla yapabileceği işler değildir.

Mavi yaka beyaz yakayı geçti mi?

Bazı sektörlerde ve bazı uzmanlıklarda evet.

Deneyimli bir teknik personelin, yeni mezun mühendis veya uzman yardımcısından daha yüksek ücret alması artık istisna değil.

Fazla mesai, vardiya ücreti, üretim primi, yemek, servis, ikramiye ve sendikal haklar eklendiğinde nitelikli mavi yakalının toplam geliri birçok ofis çalışanını aşabiliyor. Ancak buradan “mavi yaka artık her yerde beyaz yakadan daha fazla kazanıyor” sonucu çıkarılamaz.

Niteliksiz, kayıt dışı, örgütsüz ve kolay ikame edilebilir mavi yaka işlerde düşük ücret, ağır çalışma koşulları ve iş güvenliği sorunları devam ediyor. Dolayısıyla mavi yaka yükselişi bütün çalışanlara yayılan genel bir refah artışı değil; belirli becerilere sahip çalışanların kıtlık primi kazanmasıdır.

Mavi yakanın yükselişi devam eder mi?

Kısa ve orta vadede nitelikli mavi yakaya olan talebin sürmesi beklenebilir.

Bunun birkaç nedeni var: Sanayide deneyimli çalışanlar emekli oluyor. Gençler ağır ve vardiyalı işlere yönelmek istemiyor. Mesleki eğitim sistemleri yeterli sayıda nitelikli mezun üretemiyor. Enerji dönüşümü, savunma sanayisi, altyapı yatırımları, veri merkezleri ve lojistik gibi alanlar yeni teknik beceriler gerektiriyor.

Dünya Ekonomik Forumu’nun işgücü projeksiyonları; teknoloji, yeşil dönüşüm ve demografik değişimin 2030’a kadar 170 milyon yeni iş yaratabileceğini, buna karşılık 92 milyon işi ortadan kaldırabileceğini öngörüyor. Mevcut becerilerin yaklaşık yüzde 39’unun dönüşmesi veya güncelliğini kaybetmesi bekleniyor.

Bu dönüşüm yalnızca yazılım uzmanı talebini artırmayacak. Güneş paneli kurucuları, elektrikli araç teknisyenleri, batarya bakım personeli, endüstriyel otomasyon teknisyenleri ve enerji verimliliği uzmanları gibi yeni nesil teknik meslekleri de büyütecek.

Ancak mavi yakanın yükselişinin üç önemli sınırı bulunuyor:

Birincisi: Sanayisizleşme riski

Üretimin daraldığı, fabrikaların kapandığı veya yatırımların başka ülkelere kaydığı bir ekonomide mavi yaka kıtlığı ücret artışına değil, işsizliğe dönüşebilir.

Nitelikli işçinin değer kazanması için önce üretimin devam etmesi gerekir.

İkincisi: Robotlaşma

Tekrarlanan, standart ve ölçülebilir işler robotlar tarafından devralınabilir.Paketleme, montaj, taşıma, kalite kontrol ve depo operasyonlarının önemli bölümü giderek otomasyona açılıyor.

Üçüncüsü: Kayıt dışılık ve göçmen emeği

Kayıt dışı ve düşük ücretli işgücü, mavi yakalının pazarlık gücünü sınırlayabilir. Bu nedenle mesleki yeterlilik kadar çalışma standartları ve kayıtlı istihdam da önem taşıyor.

Yapay zekâ en çok kimi tehdit ediyor?

Yapay zekânın ilk olarak fabrikadaki mavi yakalı işçileri işsiz bırakacağı düşünülüyordu.

Oysa üretken yapay zekânın ilk güçlü etkisi ofislerde görülmeye başladı.

Metin yazmak, özet çıkarmak, belge sınıflandırmak, veri yorumlamak, müşteri sorularına cevap vermek, kod üretmek, sunum hazırlamak ve çeviri yapmak; üretken yapay zekânın en hızlı geliştiği alanlar arasında.

Uluslararası Çalışma Örgütü, üretken yapay zekâya en yüksek maruziyetin büro ve idari destek mesleklerinde bulunduğunu belirtiyor. Dijitalleşme düzeyi yüksek profesyonel ve teknik mesleklerin maruziyeti de yapay zekânın yetenekleri geliştikçe artıyor.

Yazışma, bilgi toplama, raporlama ve danışmanlık faaliyetleri yapay zekânın en başarılı olduğu iş grupları arasında yer alıyor. Bu nedenle bilgisayar, matematik, ofis destek, satış ve bilgi iletişimine dayalı meslekler yüksek yapay zekâ uygulanabilirliğine sahip bulunuyor.

Bu tablo özellikle şu pozisyonları dönüştürebilir:

• Veri giriş personeli,
• Sekreterlik ve idari destek işleri,
• Çağrı merkezi çalışanları,
• Standart muhasebe ve ön muhasebe personeli,
• Raporlama uzmanları,
• Temel içerik üreticileri,
• Çeviri ve metin düzenleme çalışanları,
• İlk seviye yazılım geliştiricileri,
• Hukuki belge inceleyen destek personeli,
• İnsan kaynakları operasyon ekipleri,
• Bankacılık arka ofis çalışanları,
• Sigorta hasar ve poliçe operasyonları.

Yapay zekâ işi mi yoksa görevi mi ortadan kaldıracak?

Yapay zekâ tartışmasında en büyük hata, mesleklerle görevleri birbirine karıştırmak.

Bir meslek onlarca farklı görevden oluşur.

Yapay zekâ bu görevlerin bir kısmını otomatikleştirirken diğerlerini hızlandırabilir. Bu nedenle birçok meslek tamamen yok olmak yerine yeniden tasarlanacak.

Örneğin bir finans uzmanı artık günlerce veri toplamak yerine yapay zekânın oluşturduğu analizi kontrol edecek. Bir avukat standart sözleşmeyi sıfırdan yazmak yerine yapay zekâ taslağındaki hukuki riskleri inceleyecek.Bir insan kaynakları uzmanı yüzlerce özgeçmişi elle sınıflandırmak yerine adayların yetkinlik ve kurum kültürü uyumuna odaklanacak.

ILO’nun değerlendirmesi de üretken yapay zekânın birçok işi tamamen ortadan kaldırmaktan çok işlerin içeriğini dönüştürme ihtimalinin daha yüksek olduğuna işaret ediyor. Bununla birlikte idari ve büro görevlerinde gerçek ikame riski daha yüksek.

En büyük risk yeni mezunlarda

Yapay zekânın beyaz yakalılar üzerindeki en kritik etkilerinden biri giriş seviyesi pozisyonlarda yaşanabilir.

Şirketler geçmişte yeni mezunları araştırma yapmak, sunum hazırlamak, tablo oluşturmak, müşteri sorularını cevaplamak ve standart raporları düzenlemek için işe alıyordu.

Bugün bu görevlerin önemli bölümü yapay zekâ ile daha hızlı yapılabiliyor. Bu durum şirket açısından verimlilik artışı yaratırken gençler açısından kariyer merdiveninin ilk basamağını ortadan kaldırabilir. Yeni mezun işe alınmazsa beş yıl sonra deneyimli uzman, on yıl sonra yönetici nasıl yetişecek?

Yapay zekâya yüksek düzeyde maruz kalan sektörlerde genel istihdamın henüz keskin biçimde düşmediğine dair bulgular bulunmakla birlikte, genç çalışanların ve giriş seviyesi pozisyonların daha fazla baskı altında kaldığına ilişkin işaretler artıyor.

Bu nedenle yapay zekâ yalnızca iş sayısını değil, kurumsal yetiştirme modelini de değiştirecek.

Yapay zekâ mavi yakayı etkilemeyecek mi?

Etkileyecek, fakat farklı biçimde.

Beyaz yakada yapay zekâ doğrudan bilişsel görevleri üstlenirken mavi yakada yapay zekâ çoğunlukla robotik, sensör, kamera, otonom araç ve kestirimci bakım sistemleriyle birleşecek.

Üretim hatlarında yapay zekâ;

• Hatalı ürünü kamerayla tespit edecek,
• Makinenin ne zaman arızalanacağını tahmin edecek,
• Depo ve sevkiyat rotalarını belirleyecek,
• Robotların hareketlerini optimize edecek,
• Enerji tüketimini azaltacak,
• İş güvenliği ihlallerini izleyecek.

Bu sistemler düşük becerili ve tekrarlanan işleri azaltabilir.

Ancak robotların kurulması, programlanması, bakımı ve arızalarının giderilmesi için yeni teknik çalışanlara ihtiyaç duyulacak.

Dolayısıyla mavi yakada da ayrışma yaşanacak:

Tekrarlanan işi yapan mavi yaka gerilerken, teknolojiyle çalışan mavi yaka yükselişe geçecek.

Geleceğin mavi yakalısı yalnızca kas gücüyle çalışan işçi değil; makine, yazılım, sensör ve üretim sürecini birlikte anlayan teknik çalışan olacak.

Beyaz ve mavi yaka arasındaki sınır siliniyor

Yeni dönemde beyaz yaka ve mavi yaka ayrımı giderek yetersiz kalıyor.

Bir CNC operatörü dijital programlama yapıyor. Bir bakım teknisyeni tablet üzerinden sensör verisi okuyor. Bir tarım çalışanı uydu görüntüsü ve drone kullanıyor. Bir depo operatörü robotik sistemleri yönetiyor. Bir mühendis ise gününün önemli bölümünü üretim sahasında geçiriyor. Bu nedenle “gri yaka”, “altın yaka” ve “yeni nesil teknik çalışan” gibi tanımlar daha fazla kullanılmaya başladı.

Geleceğin en değerli çalışanı yalnızca diploma sahibi veya yalnızca el becerisi yüksek kişi olmayacak. Hem teoriyi hem uygulamayı bilen, teknolojiyi kullanabilen, sahadaki problemi çözebilen çalışan öne çıkacak.

Beyaz yakanın gerçek sorunu yapay zekâ değil

Beyaz yakalının asıl sorunu, değer üretmeyen kurumsal işlerin yıllarca yüksek statüyle korunmuş olmasıdır.

Toplantıdan toplantıya koşmak, raporun biçimini değiştirmek, yüzlerce e-postayı birbirine yönlendirmek, karar almadan koordinasyon yapmak veya yalnızca hiyerarşik bilgi aktarmak artık şirketler açısından maliyet olarak görülüyor. Yapay zekâ bu gerçeği görünür hale getiriyor.

Çünkü teknoloji şu soruyu soruyor: Bu çalışanın yaptığı iş gerçekten karar, yaratıcılık ve sorumluluk mu içeriyor; yoksa yalnızca bilgi taşıyor mu?

Yapay zekâdan korunacak beyaz yakalı, bilgiyi saklayan değil; bilgiyi iş sonucuna dönüştüren çalışan olacak. Müşteri kazanmak, risk almak, kriz çözmek, ekip yönetmek, strateji oluşturmak, etik sorumluluk üstlenmek ve belirsizlik altında karar vermek hâlâ yüksek insan katkısı gerektiriyor.

Bankacılık ve finans sektörü nasıl etkilenecek?

Bankacılık, yapay zekâ dönüşümünün en hızlı yaşanacağı sektörlerden biri.

Şubelerde nakit işlemleri ve rutin operasyonlar zaten dijital kanallara taşındı. Bundan sonraki dalgada kredi analizi, müşteri hizmetleri, dolandırıcılık tespiti, uyum kontrolleri, belge inceleme, raporlama ve pazarlama faaliyetleri yapay zekâ destekli hale gelecek.

Özellikle şu görevlerde çalışan sayısı azalabilir:

• Veri giriş ve operasyon,
• Standart kredi dosyası hazırlama,
• Basit müşteri sorularını cevaplama,
• Belge ve sözleşme kontrolü,
• Rutin raporlama,
• Kampanya metni ve sunum hazırlama,
• Temel finansal analiz.

Buna karşılık şu alanlarda yeni talep oluşabilir:

• Yapay zekâ model risk yönetimi,
• Algoritma denetimi,
• Siber güvenlik,
• Veri yönetişimi,
• Dolandırıcılık analizi,
• Regülasyon teknolojileri,
• Müşteri deneyimi tasarımı,
• Karmaşık ticari kredi analizi,
• Finansal yeniden yapılandırma,
• Etik ve uyum kontrolü.

Bankacı açısından gelecek, yapay zekâya karşı direnmekte değil; yapay zekânın ürettiği sonucu sorgulayabilecek finansal ve sektörel uzmanlığa sahip olmakta yatıyor.

Beyaz yaka yeniden nasıl değer kazanabilir?

Beyaz yakanın eski ayrıcalığını yalnızca diploma veya şirket unvanıyla geri kazanması mümkün görünmüyor.

Yeni ücret primi beş alanda oluşacak:

1. Derin uzmanlık

Genel bilgi kolaylaştıkça sektör, ürün, mevzuat ve müşteri bilgisi daha değerli hale gelecek.

2. Yapay zekâ ile çalışma becerisi

Yapay zekâyı yalnızca soru-cevap aracı olarak değil; analiz, otomasyon, karar desteği ve süreç tasarımı için kullanabilen çalışan öne çıkacak.

3. Ticari sonuç üretme

Gelir artıran, maliyet düşüren, müşteri kazandıran veya riski azaltan çalışan ücret pazarlığında daha güçlü olacak.

4. İnsan yönetimi

Güven kurma, ekip geliştirme, müzakere, ikna ve çatışma çözme gibi becerilerin önemi artacak.

5. Sorumluluk alma

Yapay zekâ öneri sunabilir, fakat kararın hukuki, etik ve ticari sorumluluğunu üstlenemez.

Bu nedenle geleceğin değerli beyaz yakalısı bilgi aktaran değil, karar alan ve sonuç üstlenen kişi olacak.

Türkiye ne yapmalı?

Türkiye’nin işgücü politikası, üniversite mezunu sayısını artırmaya odaklanan yapıdan beceri üretmeye dayalı bir modele geçmeli.

Bunun için:

Mesleki eğitimin itibarı yükseltilmeli

Meslek liseleri ve teknik okullar başarısız öğrencilerin yönlendirildiği kurumlar olmaktan çıkarılmalı.

Eğitim programları sektörle birlikte hazırlanmalı

Sanayinin ihtiyaç duymadığı alanlarda mezun fazlası üretilirken kritik teknik alanlarda çalışan açığı oluşması önlenmeli.

Çıraklık sistemi yeniden kurulmalı

Gençlerin hem gelir elde ettiği hem de gerçek iş ortamında beceri kazandığı modeller yaygınlaştırılmalı.

Üniversitelerde bölüm-kontenjan planlaması yapılmalı

İşgücü talebi zayıf alanlarda kontrolsüz kontenjan artışı, diplomalı işsizliği ve ücret baskısını büyütüyor.

Yaşam boyu eğitim desteklenmeli

Tek seferlik diploma modeli yerine çalışanların yaşamları boyunca yeni beceriler edinmesi sağlanmalı.

Yapay zekâ verimlilik artışı ücretlere yansıtılmalı

Teknoloji yalnızca çalışan sayısını azaltma aracı olarak kullanılırsa gelir eşitsizliği büyür. Verimlilik kazancının çalışan, şirket ve toplum arasında paylaşılması gerekir.

İşgücü verileri ayrıntılı yayımlanmalı

Meslek bazında ücret, açık iş, işsizlik, beceri ihtiyacı ve eğitim-istihdam uyumu verileri kamuoyuna düzenli sunulmalı.

İş dünyası için yeni insan kaynağı gerçeği

Şirketlerin de insan kaynağı yaklaşımını değiştirmesi gerekiyor.

Düşük ücretle deneyimli çalışan bulmaya çalışmak, nitelikli teknik personelin kuruma bağlı kalmasını beklemek veya beyaz yakalıya sürekli ek görev yüklemek sürdürülebilir değil.

Şirketler maaş politikasını yalnızca unvana göre değil, becerinin kıtlığına ve yarattığı ekonomik değere göre kurmalı.

Bir üretim hattını saatler içinde ayağa kaldıran teknisyenin değeri, kurumsal hiyerarşideki unvanından bağımsız hesaplanmalı.

Aynı şekilde yapay zekâyla on kişilik işi yapan uzman da yalnızca “personel tasarrufu sağlayan araç” olarak görülmemeli.

Verimlilik artışının ücret ve kariyer karşılığı verilmezse şirketler en yetkin çalışanlarını kaybeder.

Çöken beyaz yaka değil, eski çalışma düzenidir

Beyaz yakanın çöküşü, eğitimin veya bilgi emeğinin değersizleştiği anlamına gelmiyor.

Çöken şey; üniversite diplomasının tek başına yüksek gelir sağladığı, kurumsal unvanların ekonomik güvence sunduğu ve masa başında çalışmanın otomatik olarak daha değerli kabul edildiği eski düzen.

Mavi yakanın yükselişi de kas gücünün bilgiye üstün gelmesi değil.

Asıl yükselen, gerçek dünyada karşılığı bulunan, kıt, ölçülebilir ve kolay ikame edilemeyen beceridir.

Geleceğin kazananı beyaz veya mavi yaka değil;

• Teknolojiyle birlikte çalışabilen,
• Somut problem çözebilen,
• Sürekli öğrenen,
• Karar ve sorumluluk üstlenen,
• Şirkete ölçülebilir değer yaratan çalışan olacaktır.

İşgücü piyasasının yeni sınıf ayrımı artık gömleğin veya tulumun renginden geçmeyecek.

Yeni ayrım, yapay zekâ tarafından yönetilenlerle yapay zekâyı yönetenler; kolay ikame edilenlerle kıt beceri sahipleri; yalnızca görev yapanlarla sonuç üretenler arasında oluşacak.

Türkiye bu dönüşümü doğru okuyamazsa bir tarafta diplomalı işsizler, diğer tarafta çalışan bulamayan fabrikalar ortaya çıkacak.

Doğru okursa mesleki eğitim, sanayi, teknoloji ve üniversite sistemini aynı hedefte buluşturarak yeni bir üretken orta sınıf yaratabilir.

Bankavitrini.com Haber Analiz

ABD Başkanı Trump, İran ile görüşmelerin sürdüğünü ve Tahran için iyi bir anlaşma yapmanın son şans olduğunu söylerken, İran tarafı Washington ile herhangi bir müzakerenin yapılmadığını açıkladı. Taraflardan gelen birbirini yalanlayan açıklamalar, diplomasi cephesindeki belirsizliğin sürdüğünü gösterdi.

Buna rağmen piyasalar, gerilimin tırmanmak yerine müzakere yolunun yeniden gündeme gelebileceği beklentisini olumlu karşıladı. Trump’ın hafta sonu planladığı geniş çaplı saldırıyı iptal etmesinin ardından Brent cinsi ham petrolün varil fiyatı dün yaklaşık %7 gerileyerek 81,50 dolar seviyesini test etmesi ardından bu sabah 84 dolar seviyelerine hafif de olsa toparlandı. Öte yandan Trump, İran savaşı sonrası artan petrol fiyatlarıyla rekor kâr açıklayan ExxonMobil ve Chevron’u hedef alarak şirketlerin çok fazla para kazandığını söylemek suretiyle akaryakıt fiyatlarını düşürmeleri çağrısında bulundu. Kasım ayındaki ara seçimler öncesinde yüksek benzin fiyatlarının seçmen üzerindeki baskısını azaltmak isteyen Trump’ın çıkışı, petrol şirketleri üzerinde siyasî baskının artabileceğine işaret ederken, sektör temsilcileri ise fiyat artışlarının temel nedeninin küresel arz endişeleri ve Hürmüz Boğazı çevresindeki jeopolitik riskler olduğunu savundu.

Savaşın eskale edilmesi yerine diplomasiye şans tanınmasının da yardımıyla ABD borsaları dün geceyi yükselişle tamamladı. Risk iştahı denince akla gelen Nasdaq endeksi %2’den fazla yükselirken, güçlü gelen ABD imalat sanayi verilerinin ardından Dow Jones endeksi rekor seviyeleri test etti. Diplomasiye şans tanınması ve beraberinde petrol fiyatlarında görülen değer kaybının kısmen de olsa enflasyon endişelerini hafifletmesi ile, faiz artırım beklentileri de kısmen de olsa zayıfladı. Fed’in eylül ayında 25 baz puanlık faiz artırımına gitme olasılığı %65 olarak fiyatlanırken, yıl sonuna kadar toplam 34 baz puan artırım bekleniyor.

Biz uzun bir süredir Fed’in neden faiz artıramayacağını anlatmaya çalışıyoruz. Başkan Trump tarafından göreve getirilen ve piyasada faiz indireceği beklentisiyle karşılanan Fed Başkanı Warsh’un ise kredibilitesini tesis edebilmek adına kamuoyu önünde mümkün olduğunca şahin bir duruş sergilemesini bir yere kadar anlayabiliyoruz. Ancak Fed’in bu söylemi piyasa faizlerini yukarı iterken, Warsh’un sırtında âdeta 40 tonluk bir fil oturduğunu da göz ardı etmemek gerekiyor.

ABD’nin toplam kamu borcu ilk kez 40 trilyon dolara gelirken (bakınız grafik), artan bütçe açıkları ve yüksek faiz ortamı borç stokunu büyütmeye devam ediyor. Bu durum, Hazine’nin önümüzdeki dönemde daha fazla tahvil ihraç etmesini zorunlu kılarken, ABD tahvil faizleri üzerindeki yukarı yönlü baskının da kolay kolay ortadan kalkmayacağını düşünüyoruz. Kaldı ki, piyasa faizleri zaten kendi dinamikleriyle yükselmiş durumda. Faizlerin yüksek seyrettiği bir ortamda ise böylesine devasa bir borç stokunu çevirmek her geçen gün daha maliyetli ve daha zor hâle geliyor.

Fed’in gerekli rehberliği sunamadığı geçen hafta 30 yıllık ABD tahvil faizi Aralık 2024’ten bu yana en sert aylık yükselişini kaydederken, son 19 yılın en yüksek seviyesini %5,28 ile test etti. Her ne kadar yeni aya uzun vadeli tahviller %5,24 seviyesine hafif de olsa gerileyerek başlarken, Fed’in faiz artıramadığı bir ekosistemde, hâliyle dolar endeksi de (DXY) baskı altında kaldı. Doların piyasa kuru olarak görülen DXY’nin, uzun süredir tehlikeli bölge olarak gördüğümüz 100,50 seviyesinin altına gerilemesi bizlere de âdeta derin bir oh çektirdi. Ortak para birimi EUR dolar karşısında 1,15 seviyesinin üzerinde kalarak son altı haftanın zirvesinde salınırken, kıymetli metaller cephesinde ise ilginç bir şekilde sessizlik devam ediyor.

Sene başında gündeme gelen zayıf dolar temasıyla 5,600 dolar seviyesini test eden ve rekor kıran ons altın, ilk etapta Fed Başkanlığı için Warsh isminin öne çıkması (Ocak sonu), ardından ise savaşın yarattığı (Şubat sonu) dolar likiditesi sıkışıklığı nedeniyle yönünü aşağı çevirerek bir süredir 4 bin dolar civarında taban oluşturmaya çalışıyor. Benzer şekilde gümüşün ons fiyatı da 54 dolar seviyelerinden patlayıcı bir yükselişle 120 dolara kadar tırmandıktan sonra yeniden 54 dolar seviyelerini test ederek düzeltme hareketini büyük ölçüde tamamlamış görünüyor. Henüz alım yönünde aceleci olmasak da, aşağıda yer alan ABD kamu borcu ile kıymetli metaller grafiğini birlikte değerlendirdiğimizde dikkat çekici bir ayrışmanın oluştuğunu sizler de fark edeceksiniz.

Bir noktada kıymetli metallerin yeniden toparlanma eğilimine gireceğini düşünüyoruz. Bunun ilk işaretini de altının dört ay süren düşüş serisini sonlandırarak temmuz ayını sınırlı da olsa artıda kapatmasından aldık. Bu sabah altının ons fiyatı 4,060 dolar, gümüş ise 58,70 dolar seviyelerinde işlem görürken, kripto para cephesinde Bitcoin sıkışık seyrini koruyarak 63 bin dolar civarında hareket etmeye devam etti.

Yeni gün başlangıcında, Asya cephesinde kırmızı rengin hâkim olduğunu görüyoruz. Daha da geniş bir açıdan bakmak gerekirse, Japonya borsası, geçen hafta gerçekleştirilen koordineli yen müdahâlesinin ardından yatırımcıların yeni bir müdahâle ihtimalini fiyatlamasıyla hafif geriledi. Güçlenen yen ihracatçı hisseleri üzerinde baskı oluştururken, gösterge endeks Tokyo borsası %0,5 düştü. Son dönemlerde tahterevalli şeklinde bir görünüm sunan Güney Kore borsası ise bu sabah da %1’den fazla geriledi. Sene başına göre hâlen %47 artıda olsa da, KOSPI’nin tepeden %35 düştüğünü de hatırlatmak gerekiyor. Asya’da bugün gözler Toyota’nın açıklayacağı sonuçlarda olacaktır.

Türkiye cephesinde ise gözler dün açıklanan makro verilere çevrildi. Büyümenin öncü göstergesi olarak takip edilen ve S&P Global tarafından İstanbul Sanayi Odası (İSO) için derlenen PMI (imalat sanayi satın alma yöneticileri) endeksi Haziran ayında 47,1 seviyesinden Temmuz ayında 47,7 seviyesine yükselse de, daralma ile büyümeyi birbirinden ayıran 50 eşik değerinin altında kalmaya devam etti. Daha geniş açıdan bakarsak, imalat sektörü art arda 28. ayda da daralma kaydetti. Veriyi, uzun süredir yüksek seyreden faiz hadlerinin sanayinin çarkları üzerine yarattığı tahribat olarak yorumluyoruz.

Öte yandan, dün TÜİK’in açıkladığı resmî enflasyon verilerine göre Temmuz ayında TÜFE artışı tahminlerin bir miktar altında kalarak aylık bazda %1,78 artarken, yıllık enflasyonu %31,75 seviyesine çekti (Haziran %32,11). Yurtiçi ÜFE tarafında ise aylık %1,52, yıllık ise %27,83 artış yaşandı. Alt kalemlerde ise mevsimsel etkiyle %3,93 düşüş yaşanan giyim ve ayakkabı dışındaki tüm harcama gruplarında aylık bazda artış yaşandığını görüyoruz. Sağlık kalemi aylık %10,74 ile ilk sırada yer alırken, ulaştırma, lokanta ve oteller, ve konut kaleminde %2’nin üzerinde; gıda ve alkolsüz içeceklerde ise %1,6 artış kaydedildi. Hülâsa genele yayılan bir enflasyonist baskının hâkim olduğunu söyleyebiliriz. TCMB’nin yakından takip ettiği özel kapsamlı TÜFE göstergelerinde de bir miktar yükseliş olduğunun da altını çizmek isteriz. Bu verilerin ışığında TCMB’nin para politikası duruşunu değiştirmesini beklemesek de, talep koşullarında yaşanan gevşemenin de yardımıyla TCMB’nin ilk fırsatta %40 seviyesinde olan iş gören faizin kademeli bir şekilde %37 seviyesine (politika faizi) gevşetileceğini düşünüyoruz.

USDTRY kuru bebek adımlarıyla yukarı yönlü hareketine bugün de devam ederken 47,55 seviyelerine yükselirken, hisse senetleri cephesinde ise bankacılık endeksi dün günü %3 yükselişle tamamlarken, ana endeks ise dün de kan kaybederek son sekiz iş gününün yedisini düşüşle tamamladı. Endeks sağlayıcılarından gelen uyarılar, halka arzların yarattığı yük ve NATO öncesi yeşeren filizlerin şimdilik karşılıksız kalması etkili oldu. İki yıl vadeli gösterge tahvilin bileşik faizi enflasyon verisi ardından %42,11 seviyesinden %41,86 seviyesine gerilerken, CDS risk primi ise 234 baz puan seviyesine gerileyerek bir süredir 240 baz puan civarında sıkışan yatay seyrini geride bıraktı. Bugün TCMB’nin fiyat gelişmeleri raporunu, reel efektif döviz kurunu ve KKTC İstatistik Kurumu’nun enflasyon verilerini takip edeceğiz. Yurt dışında ise ABD dış ticaret dengesi ve ABD fabrika siparişleri takip edilebilir.

ABD Kamu Borcu vs Kıymetli Metaller

Emre Değirmencioğlu

ABD Başkanı Trump, son günlerde sık sık dile getirdiği İran’a yönelik yeni askerî operasyon ihtimalini şimdilik rafa kaldırdı. Trump, İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandıracak ve savaş nedeniyle büyük ölçüde kapanan Hürmüz Boğazı’nı yeniden uluslararası deniz trafiğine açacak bir anlaşmanın kısa sürede sağlanabileceğini düşündüğünü belirtti. Trump, İran ile görüşmelerin bugün başlayacağını da açıkladı. Görüşmelerin nerede yapılacağı ve kimlerin katılacağına ilişkin bilgi paylaşılmazken, olası bir anlaşma için herhangi bir süre sınırı da verilmedi. Hafta sonu İran’a yönelik yeni bir askerî operasyonu erteleyen Trump’ın bu adımı, tarafların diplomatik çözüm arayışına bir kez daha şans tanıdığı şeklinde değerlendirildi. Masadaki en önemli başlıklar İran’ın nükleer programı ile Hürmüz Boğazı’nda güvenliğin yeniden sağlanması olacak. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’nin hafta sonu Suudi Arabistan ve Pakistanlı yetkililerle temaslarda bulunması da diplomatik trafiğin hız kazandığını gösteriyor

Haber manşetlerini ise bu sabah Japonya’nın süslediğini peşinen belirtelim. Japonya, 1986’dan bu yana en düşük seviyesine gerileyen para birimi yen için ABD ile birlikte döviz piyasasına müdahâle ettiğini resmen açıkladı. Böylece iki ülke, 2011’den bu yana ilk kez koordineli döviz müdahâlesi gerçekleştirmiş oldu. Japonya Maliye Bakanlığı, gerekmesi hâlinde ABD ile birlikte yeniden müdahâleye hazır olduklarını da duyurdu. Ortak müdahalenin arkasında yalnızca yenin değer kaybı bulunmadığının da altını çizmek isteriz. Japon yenindeki zayıflığın Japon tahvillerinde satış baskısını artırması, bunun da ABD tahvil faizlerini yukarı taşıma riski yaratması ABD’yi de sürecin içine çekti.

Daha da basit bir anlatımla, Japonya’nın yeni desteklemek amacıyla elindeki ABD tahvillerini satarak dolar likiditesi yaratması, zaten yükseliş eğiliminde olan ABD tahvil faizlerini daha da yukarı taşıyabileceği için ABD Hazinesi de sürece destek verdi. Öte yandan Japonya’nın Fed’in repo imkânı üzerinden dolar likiditesine erişebilecek olması, tahvil satışı ihtiyacını azaltarak hem tahvil hem de döviz piyasalarındaki baskının hafiflemesine katkı sağlayabilir. Diğer bir deyişle, Japonya, müdahâlelerde ihtiyaç duyduğu dolar likiditesini elindeki ABD tahvillerini satmadan sağlayabilecek. Müdahalenin ilk etapta başarılı olduğu görülüyor. Müdahale öncesinde 164 seviyesine kadar yükselen USDJPY paritesi bu sabah 156’lı seviyelere kadar geriledi. Lâkin hiçbir otoritenin piyasayı yenecek gücü olmadığının alını kalınca çizmek isteriz! Gelişmeler ardından gözlerin üzerine çevrilmiş olduğu ABD’nin 30 yıllık tahvil faizi ayı %5,28 seviyesinden kapatarak 2007 yılından bu yana en yüksek seviyesini test etmesi sonrası yeni ay ve haftaya %5,23 seviyesine gerileyerek başladı.

Trump’un ilk önce çok sert vuracağız yönünde açıklamasının ardından alışık olduğumuz üzere geri adım atmasıyla petrolün varil fiyatı geçen hafta içinde test ettiği 102 dolar seviyelerinden bu sabah 83 dolar seviyelerine kadar geriledi. ABD borsalarının vadeli işlemlerinde %0,6 civarında artılar dikkatimizi çekerken, yeni ay ve hafta başlangıcına ise Asya genelinde hâkim rengin kırmızı olduğunu görüyoruz. KOSPI endeksinde sekiz yüzden fazla hisse senedi olmasına rağmen endeksin neredeyse yarısını Samsung ve SK Hynix’in oluşturuyor. Bu sabah KOSPI %5’e yakın gerilerken, Temmuz ayında yaşanan %22 düşüş ardından kan kaybının devam ettiğini görüyoruz. Öte yandan, gösterge endeks Tokyo borsası son 12 yılın en güçlü PMI verisine rağmen %1’e yakın değer kaybetti. Genellikle havanın iyimser ve teknoloji hisselerinin alımlarla karşılaştığı günlerde teknoloji ağırlıklı endeksler sert bir şekilde yukarıya giderken, aksi durumda ise sert bir şekilde gerileyebiliyorlar. Bu sabahın hikâyesi ise biraz farklı: ABD vadeli endeksleri, İran ile müzakerelerin başlayacağı ve petrol fiyatlarının sert gerilediği haberleriyle yükselirken, Japonya’da ortak döviz müdahâlesi sonrası güçlenen yen ihracatçı şirketlerin hisseleri üzerinde baskı kurdu.

Fed’in faizleri sabit bırakmasına rağmen şahin mesajlar vermesi, Orta Doğu’da devam eden jeopolitik riskler ve teknoloji hisselerindeki sert dalgalanmaların ardından yeni haftanın gündemi oldukça yoğun görünüyor. Her ayın ilk cuması olduğu üzere ABD’de Temmuz ayı tarım dışı istihdam verisi yakından takip edilecektir. Piyasa beklentisi Temmuz ayında 83 bin kişilik istihdam edildiği ve işsizlik oranının ise %4,3 seviyesinde kalması yönünde. Beklentilerin üzerinde gelecek güçlü bir veri, Fed’in eylül ayında faiz artırabileceği beklentilerini güçlendirebileceği gibi, son aylarda olduğu üzere zayıf bir veri ise beklentileri daha da zayıflatabilir. Her ne kadar Fed’in faiz artıracağı ihtimalini en başından beri düşük görsek de, piyasanın fiyatladığı beklentileri aktarmakta fayda görüyoruz. Bu sabah vadeli kontratlar yıl sonuna kadar Fed’den 35 baz puan faiz artırımı beklerken, Eylül toplantısına yönelik beklenti ise %67 artırım yönünde.

Fed Başkanı Warsh’ın, tabir caizse “Trump’ın adamı” olarak görünmek istememesinin de etkisiyle, kamuoyu önüne çıktığı hemen her ortamda oldukça şahin bir üslup benimsediğini görüyoruz. Bu söylem, piyasa faizlerini yukarı iterken, geçen hafta sonuçlanan Fed toplantısında faiz artırımı yönünde oy kullanmaması ise dikkat çekici bir ayrıntı oldu. Öte yandan, ABD’nin toplam kamu borcu ilk kez 40 trilyon doları aşmış durumda. Artan borç stoku, Hazine’nin önümüzdeki dönemde daha fazla tahvil ihraç etmesi anlamına gelirken, yüksek faiz ortamında bu borcun çevrilmesinin giderek zorlaşacağını da göz ardı etmemek gerekiyor. Bu nedenle yükselen ABD tahvil faizleri yalnızca ABD ekonomisi açısından değil, küresel finansal koşullar, hisse senetleri, kıymetli metaller ve gelişmekte olan ülke piyasaları açısından da yakından izlenmesi gereken en önemli risklerden biri olmayı sürdürüyor.

Fed’in gerekli rehberliği sunamadığı bir ortamda 30 yıllık ABD tahvil faizi Aralık 2024’ten bu yana en sert aylık yükselişini kaydederken, son 19 yılın da en yüksek seviyesine ulaştı. Fed’in faiz artıramadığı bir ekosistemde, hâliyle dolar da (DXY) değer kaybetti. DXY uzun bir aradan sonra tehlikeli sular olarak gördüğümüz 100,50 seviyesinin altına gerileyerek ayı ve haftayı da 99,91 seviyesinden kapattı. Ortak para birimi EUR dolar karşısında 1,1527 seviyesine yükselerek son altı haftanın zirvesine geldi. Faiz getirisi olmayan altın 4 aydır devam eden düşüş serisine son vererek Temmuz ayını hafif de olsa yükselişle tamamlarken, bu sabah ilk işlemlerde 4,060 seviyesine hafif de olsa toparladı. Gümüşün ons fiyatı ayı 57,63 dolar seviyesinden tamamlaması ardından 58 seviyesinin üzerine yükselirken, kripto cenahında amiral gemisi Bitcoin ise son zamanlarda sıkıştığı banttan kurtulamayarak 63 bin dolar seviyelerine hafif de olsa geri çekidi. Henüz kıymetli metaller cephesinde bizi heyecanlandıracak teknik bir kırılım göremiyoruz bu nedenle kenarda beklemeye devam ediyoruz.

Her ne kadar gözler Fed’in faiz kararında önemli bir yer tutan istihdam raporunda çevrilse de, şirket bilançoları da piyasaların yönü açısından belirleyici olacağı bir haftaya başlıyoruz. S&P 500 şirketlerinin yaklaşık dörtte biri sonuçlarını açıklarken, AMD, Eli Lilly, Palantir, Caterpillar ve Merck gibi dev şirketler ile SpaceX’in halka arz sonrası ilk çeyrek finansalları yakından takip edilecektir. Hatırlanacağı üzere geçen hafta açıklanan Microsoft’un güçlü bilançosu AI temasına desteğini sürdürürken, Meta’nın zayıf nakit akışı yatırımcıları temkinli olmaya yöneltti. Bu hafta açıklanacak bilançolar, AI temasının gücünü koruyup koruyamayacağı konusunda önemli sinyaller verecek.

Türkiye cephesinde ise döviz kurunun bebek adımlarıyla yukarı yönlü hareketi devam ederken, yeni ayın ilk kotasyonları 47,54 seviyelerinden eşleşiyor. EURUSD paritesinde yaşanan yükselişin de yardımıyla EURTRY kuru 55 seviyelerine doğru adım adım ilerliyor. Hisse senetlerini cephesinde ise bankacılık endeksi ayı %16,50 oranında ciddi bir düşüşle tamamlarken, ana endeks ise %5’e yakın değer kaybetti. Bir tarafta NATO Zirvesi sonrası yeşeren umutların zayfılamsı, öte yandan endekse yönelik kredibilite kaygıları ve devam eden jeopolitik belirsizliklerin gölgesinde petrol fiyatlarının dalgalı seyri, TCMB’nin de elini kolunu bağlıyor. Her ne kadar TCMB üzerine düşen görevi fazlasıyla yaparak ekonominin soğuması, iç talebin yavaşlaması, liralaşma stratejisini yerine getirse de, tüm hastalığı tek başına tedavi etmesi, hele hele başı ucunda devam eden savaşın gölgesine pek de kolay görünmüyor. Yüksek faizler sanayi çarklarının yavaşlamasına neden olurken, hisse senetlerinin performansını da bir yere kadar anlayabiliyoruz. İki yıl vadeli gösterge tahvilin bileşik faizi ayı %42,11 seviyesine yükselerek tamamlarken, CDS risk primi ise 240 baz puan seviyesinde salınmaya devam ettiğini görüyoruz.

Türkiye cephesinde bugün gözler TÜİK’in açıklayacağı resmî enflasyon verisinde olacak. Piyasa beklentileri aylık enflasyonun %2’nin hemen altında gerçekleşeceğine işaret ederken, hafta sonu İTO tarafından açıklanan İstanbul enflasyonu aylık %2,06, yıllık ise %35,20 olarak gerçekleşti. Alt kalemlerde, giyim ve ayakkabı grubu dışında kalan tüm ana harcama gruplarında fiyat artışı görülürken, en sert yükseliş %9,77 ile sağlık grubunda kaydedildi. Bugün açıklanacak TÜİK verisinde manşet enflasyon kadar çekirdek göstergeler de yakından izlenecek. İTO verisinin ardından, resmî enflasyonun da piyasa beklentilerinin bir miktar üzerinde gerçekleşme ihtimalini göz ardı etmiyoruz.

İspanya’nın Kuzey Afrika’daki toprağı Ceuta, Avrupa’nın son yıllarda gördüğü en büyük düzensiz göç dalgalarından birine sahne oldu. Yaklaşık 60 bin kişinin sınırı aşmaya çalıştığı olaylarda en az 72 kişi hayatını kaybederken, İspanya sınır güvenliğini artırmak için bölgeye asker sevk etti, deniz bariyeri kurmaya başladı ve göçmenlerin büyük bölümünü kısa sürede Fas’a geri gönderdi. Kriz, Avrupa’da göç politikaları ve Schengen rejimine ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirirken, 22 AB ülkesi dış sınırların korunmasına yönelik acil koordinasyon çağrısında bulundu. İspanya hükûmeti insan kaçakçılığı şebekeleri ile sosyal medyada yayılan yanlış bilgilerin kitlesel hareketi tetiklediğini belirtirken, olayın arkasında farklı bir organizasyon bulunduğuna dair şu ana kadar resmî ve doğrulanmış bir bulgu paylaşılmadı.

Ceuta’da hareketli seyir herkesin dikkatini çekerken, Kıbrıs adasında ise BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’in 16 yıl aradan sonra gerçekleştirdiği ziyaret, somut bir çözüm üretmese de tarafların yeni bir 5+1 konferansı düzenlenmesi konusunda prensipte uzlaşmasıyla diplomatik sürecin yeniden canlanmasına zemin hazırladı. Ancak Guterres, yeni bir konferansın ancak güven artırıcı önlemler ve temel konularda ilerleme sağlanması hâlinde yapılacağını vurguladı. KKTC, ziyareti ihtiyatlı bir iyimserlikle karşılarken, Türkiye, çözümün Kıbrıs Türklerinin egemen eşitliği temelinde mümkün olduğunu yineledi. BM ise iki toplumlu, iki bölgeli federasyon modelini korumaya devam ederek taraflar arasındaki temel görüş ayrılığının sürdüğüne işaret etti.

Mali piyasaların gündemin bugün Türkiye cephesinde resmî enflasyon verilerin yanı sıra, büyümenin öncü göstergesi olan PMI verilerinin de bulunduğunu not edelim. Yurt dışında ise Almanya PMI verileri ve perakende satışların yanı sıra, Euro bölgesi ve ABD’de PMI verileri ile ABD ISM imalat endeksi de yakından takip edilecektir.

Emre Değirmencioğl