Sohbet havasında gerçekleşen yayında, ‘Ekonomi gazeticiliğinin bugünkü hali‘ , ‘Sosyal medyada ekonomi yorumcularının gelecekteki durumu‘ ve “2022 yılı ekonomisi” değerlendirilen konular arasında yer aldı.
Moderatör İlkay Arıkan, son 2 yıldır halka arzların ciddi bir talep gördüğünü belirterek, “Biz yıllarca 1 milyon yatırımcı sayısını aşamayan bir sermaye piyasasıydık. Şimdilerde neredeyse 4 milyonu zorlayan bireysel yatırımcı sayısına ulaştık. Son 2 yıldır halka arzlar ciddi bir talep görüyor ve başarısız olan halka arz neredeyse yok gibi. Borsada ciddi performanslar söz konusu.” dedi.
Arıkan, dijital medyanın yükselişiyle yazılı basında ciddi bir ivme görülmediğinin altına çizerek, ARKHE İletişim Danışmanlığı Ajans Başkanı Kenan Şanlı‘ya buradaki gelişmeleri nasıl değerlendirdiğini sordu.
“Ekonomi basını zayıflamadı, sadece çok genişledi.
Şanlı, ekonomi gazeteciliğinin nasıl başladığına değinerek,1990’lı ve 2000’li yıllarda ekonomi gazeteciliğinin önemli bir ivme sağladığını söyledi.
Şanlı, “Biraz geri gitmemiz lazım. Ekonomi gazeteciliği nasıl başladığı hikayesi aslında. Ekonomi gazeteciliği dediğimiz şey, ilk Sanayi Devrimi’nin hemen arkasındaki süreçte ekonomi haberlerine olan ilgiydi. Türkiye’de ekonomi gazeteciliği 1970’lerde hafiften oluşmuş ama gazeteler içerisinde bir sayfa haberler şeklinde oluşmuştu. Bunlarda zam, enflasyon haberleri idi. 1980’ler ile birlikte serbest piyasaya geçişle Türkiye’de ekonomi gazeteciliği başlıyor. Zaten Ekonomi Muhabirleri Derneği’nin kuruluşlu bile yanılmıyorsam 1987’ler idi. 1990’da artık ivmelendi. Aylık, haftalık dergiler, ve ekonomi servisleri oluştu. 1990’lı ve 2000’li yıllarda ekonomi gazeteciliği Türkiye’de önemli bir ivme sağladı. Sermaye piyasalarının gelişimi de biraz böyle. Orada da 80lerin sonunda başlayan sonra güçlenen bir yapı var. Burada da benzer bir durum var. Bugün geldiğimiz noktada aslında ekonomi gazeteciliği ya da ekonomi basını zayıflamadı. Güçlendi sadece çok genişledi.” ifadesini kullandı.
“Ekonomi haberciliğine olan ilgi arttı”
Ekonomi haberciliğine olan ilginin arttığını dile getiren Kenan Şanlı, “Bu sefer dijital medya dediğimiz yapı var. Artık etkileşimin olduğu, çok yönlü bir ilişki var. Aslında ekonomi haberciliğine olan ilgi arttı. Bunu sosyal medyada geçmişinde gazetecilik olmayan ekonomistin, analistin takipçisinden de görebiliyoruz. Biraz geleneksel medya üzerinden gidersek merkez medya yapısı zayıfladı. Bu da biraz dijitalleşmenin ve Türkiye’nin atmosferinin etkisi.” görüşünü paylaştı.
Soru-Geleneksel medya alanını kaybetmeye başladığında ilk gözden çıakrdığı alan ekonomi mi oldu?
ARKHE İletişim Danışmanlığı Ajans Başkanı Kenan Şanlı, sosyal medya ve dijitalleşmenin değişimi zorladığını ifade etti. Şanlı şunları kaydetti:
“Bütün kadrolar daraldı. Bugün baktığımızda parlamento muhabirleri, magazin gazetecileri de eskisi kadar güçlü değil. Merkez medya oalrak tanımlarsak onların içerisinde söylüyorum. Çünkü sosyal medya ve dijitalleşme değişimi zorlamaya başladı. Gazeteci içerik üretendir. Geleneksel medyada halihazırda gündem olan mevzuların yarısı sosyal medyada gündeme taşınıyor. Artık iç içe girmeye başladı. Gelecekte bunların hepsinin etkileşiminde bir yapıya doğru gidiyor.”
“Orası henüz güven oluşturmuyor, çünkü karşıdakiler gazeteci değil”
Sosyal medyada yapılan yayınlarla gelensel medyada yapılan haberin oluşturulması sürecini kıyaslayan Şanlı, sosyal medya tarafının henüz güven oluşturmadığına dikkati çekti.
Şanlı, “Yüzyıllarca oluşmuş bir bir gazetecilik kültürü var. Bir haberde ne olması gerekir ne olmaması gerekir konusunda netlikler var. Diğer taraf habercilik odağında bunu yapmıyor. Tırnak içerisinde o bir girişimci. Gazeteciliğin haberle ilişkisinde böyle bir şey yok. Oradaki sorunun bir tane örneğini söyleyeyim, orada o güven o kadar sorun hale gelmiş ki. Orası henüz güven oluşturmuyor. Çünkü karşıdakiler gazeteci değil. Bunu söylerken geneli kastetmiyorum.” diye konuştu.
‘Yatırım Tavsiyesi Değildir’ konusunda da açıklamalarda bulunan ARKHE İletişim Danışmanlığı Ajans Başkanı Kenan Şanlı, şu ifadelere yer verdi:
“Gazetecilik içerisinde elbette kötü örnekler var, olabilir. Ama gazeteci genel anlamda yatırımcı tavsiyesi amaçlı yapmazdı o haberleri, habercilik amacı taşırdı. Kendi okur kitlesini bilgilendirmek amacı vardı. Burada başka bir durum vardı, Çeşitli alanlarda bu arkadaşların sadece yatırım tavsiyesi değildir ile kurtarılacak bir şey değil. Kendi pozisyonuna göre, şekillenen ve yatırımcıyı odağına alan onu bilgilendirme amacı taşıyan, ya da gazetecilikteki gibi amacı kamuoyu bilgilendirmek değil, o yüzden kabul etmiyorum. Elbette bunu söylerken o taraftarda gazetecilik geleneğiyle hareket edenleri ayırarak söylüyorum. Sizin bahsettiğiniz uzmanlığını kendi gelirini artırmak adına kullandığı sosyal medyanın ona sağladığı imkanlarla güçlendirdiği bir yapı söz konusu bu arkadaşlarda zaten kendisine gazeteci demiyor. Analist, tanışman diyorlar. Ben yıllarca finans yazıp çizdim finansçıyım demedim. Finans gazetecisiyim dedim. İkisi arasında önemli bir ayrım var. İnsanların buna dikkat etmesi gerekiyor. Sermaye Piyasası Birliği’de buna dikkat çekiyor. Yatırımın bilgiye dayalı olması gerekiyor.”
“Fırsat haberciliğini seviyoruz”
Gelecek süreçte çok başka bir değişime gidildiğini vurgulayan Şanlı, “Zaman içerisinde insanlar izledikleri insanların durumunu ortaya koyup ona göre takip edip etmeme kararlarını verecek. Ama yasakalmakta bunu çözecek bir şey değil. Kimin iyi kimin kötü bilgi verdiğini kim belirleyecek.? Gelecek süreçte hepsi birlikte çok başka bir değişime doğru gidiyoruz. Görünen o ki gelecek dijitalde. Bu etkileşim devam edecek. Her sistemde kötü niyetli insanlar olacak. Nasıl yapacağız.? Etik kuralalrını koyacağız. Dünyada da benzer sorunlar yaşanıyor. Biz biraz fırsat haberciliğini seviyoruz.” dedi.
Twitter ve Elon Musk konusunun gelecekte dönüşeceği durumu değerlendiren Kenan Şanlı dijitalleşmenin neredeyse her şirketin ve her insanın odağında olduğunu öne sürdü.
Şanlı, “Günlük yaşamın ritmi değişiyor. Burası blockchain teknolojisi ise daha da çok güçleniyor. Hergün yeni bir gelişim var. Yarının hikayesini oluşturmaya çalışıyoruz. Hızlı bir değişim var. Her bir şirketin sosyal medyası var. Buradan geri dönüş yok. Buradan evrilecek ama ne olacak günün sonunda. Onun hikayesini arıyoruz.” şeklinde konuştu.
“Hükümetler para musluklarını açtı”
ARKHE İletişim Danışmanlığı Ajans Başkanı Kenan Şanlı, pandemi döneminde hükümetlerin para musluğunu açtığını belirterek, “2020 mart ayında dünya başka bir pandemi yaşadı. Çok zorlandığımız bir süreçti. Ülkeler onu çözebilmek için çeşitli paketler açtı. Bu süreç faizlerin düşük olduğu bir dönemdi. Hükümetler para musluklarını açtı. Paranın gideceği bir alan olmalıydı. Bu da sermaye piyasaları oldu. Bizde de benzer bir durum gelişti. Uzun yıllar 1 milyon seviyesinde olan yatırımcı sayısı her gün artarak devam etti. Bunlar önemli fırsatlar. Türkiye açısından değerlendirirsek izlenen bir para politikası var. Merkez Bankası faizleri tek haneye geldi. Para, çoğunlukla gayrimenkule yöneldi. Çok doğal bu izlenen bir politika.” ifadelerine yer verdi.
Sermaye piyasalarında ciddi bir ivmelenme olduğunu vurgulayan Şanlı, yerli yatırımcı ilgisinin artması yabancı ilgisiyle aynı paralellikte arz etmediğini söyledi.
Şanlı’ya göre, mevcut koşullarda sermaye piyasaları tarafı yatırımcı için alternatif oluşturuyor. Burası çok dikkatli olunması gereken bir alan. Her bir yatırımcının bilgiye dayalı yatırım yapması gerekiyor. Bunun içinde toplumda finansal okur yazarlığın gelişmesi gerekiyor.
Soru-Önümüzde cumhurbaşkanlığı seçimleri var. Seçime kadar da ekonomi politikasında da çok bir değişiklik olmayacakmış gibi bir intiba var. Cumhurbaşkanlığı seçimleri sonuçlandıktan sonra, yine ekonomi politikasında değişiklik olacağına dair bir beklenti var. Burada Merkez Bankası’nın uyguladığı faiz politikasında ciddi bir değişikliğe gidilirse, şu anda borsaya gelmiş olan 4 milyonlara yaklaşan rakamların durması veya geri gelmesi gibi bir süreçle karşı karşıya kalır mıyız.?
“Bugün uygulanan mevcut politikaların sil baştan değiştiği bir durumda yeni alternatif araçlar oluşacak.” diyen ARKHE İletişim Danışmanlığı Ajans Başkanı Kenan Şanlı, “Faizde bunlardan biri olacak. Türkiye’nin geleneksel olarak yıllardır ana yatırım mevduattır. Yani mevduat bir yatırım aracı halinde tutulur. Borsa sadece bu süreçte para kazandıran bir araçlar sunmuyor. Borsa bir yatırım ortamı sağlıyor. O yatırım ortamında her zaman gelir oluşturulabilir.” şeklinde konuştu.
Kenan Şanlı, patates-soğan alırken dikkatli ve seçerek alındığını fakat hisse senedi alırken aynı özenin gösterilmediğinin altını çizdi.
Şanlı, şöyle devam etti:
“Bugün de yarın da bundan sonuç alabileceğimizi düşünüyorsak bunun sıkıntısını biliyor olmamız lazım. Yatırım böyle bir iş değil zaten. Filan biri söyledi burası uçacakmış abi modunda yaptığınızda hiçbir işte olmuyor ki burada olsun. Ama seçimler sonrası farklı bir atmosfer kimin kazandığından bağımsız, bugün mevcudun dışında bir alternatif bir politika üretilecekse o zamanın resmini de ona göre konuşmak mümkün. Bugün doğrudan bir şey söylemek çok net değil. Eğer faiz politikası değişecekse bir takım şeyler farklılaşacak.”
“Bize anlatılan hikayeleri kabul ediyoruz.” diyen Moderatör İlkay Arıkan, “Eğer biri size birisi masal anlatıyorsa masalın nerede biteceğine zaten o karar verecek. Buralara gelecek, burada bu olacak şeklinde anlatılan masala inanırsanız eğer siz gelmesini beklerken birisi masalı bitiriverir. Ekonomi bir fizik biliminin parçasıysa bugün ne yatırdınız gelecekte ne elde edeceksiniz.? Yatırımcılarımızın en azından kendilerine söylenilen hikayelerde birazcık daha bu gözle bakmaları anlamlı olacaktır.” sözlerine yer verdi.
Dernek ve Vakıflarda Güven Krizi: Yönetici İstismarı Bağışları, Kurumsal İtibarı ve Toplumsal Dayanışmayı Nasıl Çökertiyor?
Haber Analiz | Bankavitrini.com
Dernek ve vakıflar, toplumun en önemli sosyal sermaye kurumları arasında yer alır. Eğitimden sağlığa, kültür-sanattan afete kadar birçok alanda kamu hizmetini tamamlayıcı rol üstlenirler. Bu kurumların en büyük sermayesi ise para değil, güvendir.
Ancak son yıllarda gerek Türkiye’de gerekse dünyada bazı dernek ve vakıflarda ortaya çıkan yönetim zafiyetleri, usulsüzlük iddiaları, çıkar çatışmaları ve kişisel menfaat amaçlı uygulamalar yalnızca ilgili kurumu değil, aynı alanda faaliyet gösteren tüm sivil toplum kuruluşlarını olumsuz etkilemektedir.
Araştırmalar, bağışçıların en önemli karar kriterinin “kuruma duyulan güven” olduğunu gösteriyor. Güven kaybı yaşandığında bağışlar azalıyor, gönüllüler uzaklaşıyor, sponsorlar geri çekiliyor ve kurumların uzun yıllarda oluşturduğu itibar kısa sürede yok olabiliyor.
Dernek ve vakıfların gerçek sermayesi paradan önce güvendir
Bir şirket müşteri kaybettiğinde reklam yaparak yeni müşteri bulabilir.
Bir banka sermayesini artırabilir.
Bir sanayi şirketi yeni yatırımcı bulabilir.
Ancak; bir dernek veya vakıf güvenini kaybettiğinde yerine koyması en zor varlığını kaybetmiş olur.
Çünkü bağış;
zorunlu değildir,
tamamen gönüllülük esasına dayanır,
güven ortadan kalktığında ilk kesilen kaynak haline gelir.
Yönetici istismarının en sık görülen biçimleri
Her usulsüzlük mutlaka suç teşkil etmeyebilir; ancak etik açıdan ciddi güven kaybına yol açabilecek uygulamalar şunlardır:
Mali istismar
bağışların amacı dışında kullanılması
kayıt dışı harcamalar
şeffaf olmayan muhasebe
belge eksiklikleri
Yetki istismarı
kararların tek kişi tarafından alınması
yönetim kurulunun devre dışı bırakılması
aile bireylerinin yönetimde yoğunlaşması
Çıkar çatışması
yöneticilerin kendi şirketlerinden mal veya hizmet alınması
yakın akrabalara iş verilmesi
ihalesiz alımlar
İtibar istismarı
kurum adının kişisel kariyer için kullanılması
siyasi veya ticari çıkar sağlanması
bağışçı bilgilerinin amacı dışında kullanılması
Güven kaybının ilk etkisi bağışlarda görülür
Bağışçı psikolojisi oldukça nettir.
Bağış yapan kişi şunu düşünür: “Param gerçekten ihtiyaç sahiplerine ulaşıyor mu?”
Bu sorunun cevabı net değilse;
düzenli bağışlar durur,
yeni bağışçı kazanımı zorlaşır,
kurumsal sponsorlar uzaklaşır,
uluslararası fonlar risk görmeye başlar.
Akademik çalışmalar, dolandırıcılık veya varlık kötüye kullanımı haberlerinin ardından bağışların düştüğünü; etkin şeffaflık, kayıpların telafisi ve yönetişim reformlarının ise güveni kısmen yeniden tesis edebildiğini göstermektedir.
En büyük zarar masum dernek ve vakıflara olur
Bir kurumdaki skandal; aynı alanda çalışan yüzlerce dürüst kuruluşu da etkiler.
Örneğin;
Bir çocuk vakfında yaşanan mali usulsüzlük haberi; diğer çocuk vakıflarının da bağışlarını azaltabilir.
Bir sağlık derneğindeki skandal; tüm sağlık STK’larına duyulan güveni zayıflatabilir.
Bu durum literatürde “güven bulaşıcılığı” olarak da değerlendirilmektedir.
Gönüllüler de kurumdan uzaklaşır
Bağış kadar önemli diğer unsur; gönüllü insan kaynağıdır.
Güven kaybı yaşayan kurumlarda;
uzmanlar görev almak istemez,
genç gönüllüler ayrılır,
yönetim kurullarına kaliteli isim bulmak zorlaşır.
Sonuçta kurum yalnızca finansal değil; aynı zamanda insan sermayesini de kaybeder.
Kurumsal sponsorlar neden çekilir?
Büyük şirketler; Kurumsal Sosyal Sorumluluk (KSS) bütçelerini aktarırken şu kriterlere bakar:
bağımsız denetim
mali raporlar
yönetişim yapısı
itibar riski
şeffaflık
Şüpheli görülen kurumlar sponsorluk listelerinden çıkarılabilir.
Çünkü sponsor şirket de kendi marka değerini korumak ister.
Uluslararası fonlar ilk olarak yönetişime bakıyor
Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, uluslararası kalkınma kuruluşları; yalnızca proje kalitesine değil; aynı zamanda;
yönetim yapısına,
iç kontrol sistemine,
etik kurallara,
çıkar çatışması politikalarına,
bağımsız denetime
büyük önem veriyor. Güçlü iç kontrol, risk yönetimi ve bağımsız denetim mekanizmalarının yolsuzluk ve kaynak israfı riskini azalttığı uluslararası standartlarda vurgulanmaktadır.
Dünyadan dikkat çeken örnekler
Amerikan Kızılhaçı (American Red Cross)
Bazı afet bağışlarının kullanımına ilişkin eleştiriler sonrası kurum uzun süre kamuoyu baskısıyla karşılaştı.
Wounded Warrior Project (ABD)
Yönetim harcamaları ve lüks harcama iddiaları bağışlarda ciddi düşüşe neden oldu.
Oxfam
Bazı ülkelerde yaşanan etik skandallar sonrasında;
bağışlarda azalma,
üst yönetim değişikliği,
kapsamlı yönetişim reformları gündeme geldi.
Bu örnekler, tek bir yönetişim krizinin küresel ölçekte itibar kaybına yol açabileceğini gösteriyor.
İyi yönetişim nasıl sağlanır?
Uzmanlara göre güçlü bir dernek veya vakıfta şu mekanizmalar bulunmalıdır:
bağımsız denetim
düzenli faaliyet raporları
kamuya açık mali tablolar
yönetim kurulu etkinliği
etik komitesi
çıkar çatışması politikası
ihbar mekanizması
görev sürelerinin sınırlandırılması
profesyonel iç kontrol sistemi
dijital bağış izleme altyapısı
OECD, dürüstlük kültürünün ve yönetişim mekanizmalarının sadece yasal düzenlemelerden değil, bunların etkin uygulanmasından beslendiğini vurgulamaktadır.
Türkiye açısından çıkarılacak dersler
Türkiye’de binlerce dernek ve vakıf; eğitim, sağlık, afet, kültür, çevre ve sosyal yardım alanlarında çok önemli çalışmalar yürütüyor.
Ancak birkaç olumsuz örnek; bütün sektörün itibarını zedeleyebiliyor.
Bu nedenle;
şeffaflık
hesap verebilirlik
bağımsız denetim
profesyonel yöneticilik
güçlü iç kontrol
artık bir tercih değil, kurumsal sürdürülebilirliğin temel şartı haline gelmiş durumda.
Sonuç
Dernek ve vakıfların en büyük varlığı sahip oldukları bina, araç veya banka hesapları değildir.
Asıl sermayeleri; toplumun güvenidir.
Bu güvenin kaybedilmesi;
bağışların azalmasına,
gönüllülerin uzaklaşmasına,
kurumsal sponsorların çekilmesine,
uluslararası fonların kesilmesine,
sosyal projelerin durmasına,
en önemlisi ise toplumun dayanışma kültürünün zayıflamasına neden olur.
Bir yöneticinin kısa vadeli kişisel çıkarı için yaptığı hata, yalnızca temsil ettiği kuruma değil; aynı amaca hizmet eden yüzlerce dürüst sivil toplum kuruluşuna da zarar verebilir. Bu nedenle güçlü yönetişim, etik yönetim ve hesap verebilirlik; dernek ve vakıflar için yalnızca hukuki bir yükümlülük değil, varlıklarını sürdürebilmelerinin temel güvencesidir.
Kamu Bankası Çalışanına Yok, Bazı Meslek Gruplarına Var… Tartışma Büyüyor
Türkiye’de yeşil pasaport (hususi damgalı pasaport) uzun yıllardır belirli kamu görevlileri ve bazı özel statülü meslek gruplarına tanınan önemli bir ayrıcalık olarak uygulanıyor. Son dönemde ise bu kapsamın genişletilmesine yönelik peş peşe kanun teklifleri TBMM’ye sunulurken; ülke ekonomisinin en stratejik sektörlerinden biri olan bankacılık sektörünün bu hakkın tamamen dışında bırakılması sektör içinde yeniden tartışılmaya başlandı. Meclis gündemine mühendislerden mimarlara, diş hekimlerinden veteriner hekimlere kadar birçok meslek grubu için yeşil pasaport teklifleri gelirken, yaklaşık 200 bini aşkın bankacıyı temsil eden sektör için bugüne kadar benzer bir düzenleme bulunmuyor.
Bankacılar neden bu talebi dile getiriyor?
Bankacılık artık yalnızca kredi kullandıran klasik bir sektör olmaktan çıktı.
Bugün bankacılar;
Uluslararası finans kuruluşlarıyla çalışıyor,
Avrupa ve ABD’deki regülasyonları takip ediyor,
Basel kriterleri,
AML/KYC,
FATF,
ESG,
Dijital bankacılık,
Yapay zeka,
Siber güvenlik,
SWIFT,
uluslararası ödeme sistemleri gibi konularda sürekli yurtdışı temasları yürütüyor.
Özellikle;
dış ticaret finansmanı,
proje finansmanı,
yatırım bankacılığı,
sendikasyon kredileri,
ihracat finansmanı,
fintech iş birlikleri
gibi alanlarda çalışan binlerce bankacı yıl içerisinde çok sayıda uluslararası seyahat gerçekleştirmek zorunda kalıyor.
Bankacılık sektörü temsilcilerine göre bu durum, yeşil pasaport talebinin temel gerekçelerinden biri haline geliyor.
Kamu bankalarında çalışanlar da alamıyor
İşin dikkat çeken yönlerinden biri ise;
Türkiye’nin en büyük kamu bankaları olan;
Ziraat Bankası
Halkbank
VakıfBank
çalışanlarının büyük bölümünün de yeşil pasaport hakkına sahip olmaması.
Sadece özelleştirme öncesi belirli statülerde görev yapan bazı eski personeller için geçmişten gelen özel hükümler bulunurken, günümüzde göreve başlayan kamu bankası çalışanları bu kapsamın dışında kalıyor.
Bu nedenle sektör içinde; “Kamu adına çalışan bankacıya bile yeşil pasaport verilmezken, farklı birçok meslek grubu için yeni teklifler hazırlanıyor” eleştirileri dile getiriliyor.
Kimler bugün Yeşil Pasaport alabiliyor?
Mevcut mevzuata göre başlıca gruplar şunlar:
Kamu kesimi
1., 2. ve 3. derece devlet memurları
Aynı derecedeki bazı sözleşmeli kamu görevlileri
Emekli olduktan sonra bu hakkı koruyan kamu görevlileri
Siyasi görevler
Eski milletvekilleri
Eski bakanlar
Yerel yönetimler
Büyükşehir belediye başkanları
İl ve ilçe belediye başkanları (görev süresince)
Devlet sporcuları
Uluslararası başarı kazanmış devlet sporcuları
İhracatçılar
Belirli ihracat hacmini sağlayan ihracatçı firmaların yetkilileri de belirli kontenjanlar dahilinde hususi damgalı pasaport alabiliyor.
TBMM’de hangi meslek grupları için teklifler var?
Son dönemde Meclis’e sunulan teklifler incelendiğinde kapsamın giderek genişletilmeye çalışıldığı görülüyor.
Mühendisler
En az 15 yıl kıdeme sahip TMMOB üyeleri için yeşil pasaport verilmesini öngören teklif İçişleri Komisyonu’nda bekliyor.
Mimarlar
Mühendislerle birlikte teklif kapsamında yer alıyor.
Diş Hekimleri
15 yıl kıdeme sahip diş hekimleri için teklif verildi.
Veteriner Hekimler
Aynı teklif içerisinde bulunuyor.
Avukatlar
Belirli kıdeme sahip avukatlara yönelik farklı kanun teklifleri de Meclis gündemine taşındı.
Bankacılar neden kapsam dışında?
Aslında bankacılık;
Türkiye’nin finansal istikrarını yöneten,
ihracatı finanse eden,
yatırımları organize eden,
dış finansmanı sağlayan,
uluslararası sermaye girişlerinde kritik rol oynayan
stratejik sektörlerden biri.
Bugün;
sendikasyon kredileri,
Eurobond işlemleri,
IFC,
EBRD,
Dünya Bankası,
Asya Altyapı Yatırım Bankası,
uluslararası yatırım fonları
ile sürekli temas halinde çalışan binlerce bankacı bulunuyor.
Buna rağmen sektör çalışanlarının hiçbirinin meslekleri nedeniyle yeşil pasaport hakkı bulunmuyor.
Dünyadaki uygulamalar ne gösteriyor?
Birçok ülkede pasaport ayrıcalıkları daha çok diplomatik statüye bağlı olarak veriliyor.
Ancak iş insanlarına ve stratejik sektör çalışanlarına;
hızlı vize,
uzun süreli çok girişli vizeler,
fast-track uygulamaları,
güvenilir yolcu programları
gibi kolaylıklar sağlanıyor.
Türkiye’de ise bu kolaylıkların önemli bölümü ihracatçılar için uygulanırken bankacılık sektörü aynı kapsamda değerlendirilmiyor.
Sektörün ekonomik büyüklüğü
Türk bankacılık sektörü;
yaklaşık 200 bin kişiye doğrudan istihdam sağlıyor,
Türkiye ekonomisinin finansmanını yürütüyor,
yüz milyarlarca dolarlık dış finansman işlemlerini organize ediyor,
ihracat finansmanının ana aktörü konumunda bulunuyor.
Bu nedenle sektör temsilcileri; “uluslararası rekabet gücü açısından bankacılara da belirli kriterlerle yeşil pasaport verilmesi gerektiğini” savunuyor.
Olası model ne olabilir?
Tüm bankacılara sınırsız bir hak yerine;
örneğin;
en az 15 yıl kıdeme sahip,
BDDK lisanslı bankalarda çalışan,
uluslararası işlemlerde görev yapan,
belirli unvan seviyesine ulaşmış
bankacılar için kademeli bir model oluşturulabileceği ifade ediliyor.
Benzer kriterler ihracatçılar ve bazı meslek grupları için zaten uygulanıyor.
Bankavitrini Analizi
Kamu yönetimi, yeşil pasaportu yıllar içinde yalnızca kamu görevlilerine özgü bir ayrıcalık olmaktan çıkarıp belirli ekonomik ve mesleki katkı sağlayan grupları da kapsayacak şekilde genişletmeye başladı.
Mühendisler, mimarlar, diş hekimleri, veteriner hekimler ve avukatlar için peş peşe teklifler hazırlanırken; Türkiye ekonomisinin finansmanını sağlayan bankacılık sektörünün bu tartışmaların dışında kalması dikkat çekiyor.
Özellikle kamu bankalarında görev yapan ve kamu adına uluslararası finansal ilişkileri yöneten profesyoneller açısından da bu durum “eşitlik” tartışmasını beraberinde getiriyor.
Bankacılara yeşil pasaport verilmesi, yalnızca bir seyahat kolaylığı değil; Türkiye’nin finans sektörünün uluslararası rekabet gücünü artırabilecek, finans diplomasisini destekleyebilecek ve sektör çalışanlarına verilen kurumsal değerin bir göstergesi olarak da değerlendirilebilir.
Bu nedenle önümüzdeki dönemde TBMM gündemine bankacılık sektörü için de benzer bir kanun teklifinin gelip gelmeyeceği, finans çevrelerinin yakından takip edeceği başlıklardan biri olmaya aday görünüyor.
Alınmayan Hizmet İçin Chargeback (Ters İbraz) Hakkı Gündemde
Son dönemde özellikle dil okulları, yaz okulları, üniversite hazırlık programları ve özel eğitim kurumlarına kayıt yaptıran çok sayıda Türk öğrenci ve veli; vize reddi, okulun kapanması, programın iptal edilmesi, eğitimin başlamaması veya vaat edilen hizmetin sunulmaması gibi nedenlerle önemli mağduriyetler yaşamaya başladı.
Bu mağduriyetlerin önemli bir bölümünde ödemeler kredi kartı ile gerçekleştirildi.
Oysa birçok tüketicinin bilmediği önemli bir hak bulunuyor: Kredi kartıyla ödenen ancak karşılığında hizmet alınamayan eğitim ücretleri için bankaya “Chargeback (Ters İbraz / Harcama İtirazı)” başvurusu yapılabiliyor.
Bankacılık sektörü açısından bu süreç oldukça teknik olmakla birlikte, uluslararası kart kuruluşlarının kuralları tüketicilere önemli korumalar sağlıyor.
Bankaya Başvurmak İlk Adım
Öncelikle unutulmaması gereken konu şudur: Burada dava açılması ilk aşama değildir.
İlk yapılması gereken işlem; Ödemeyi yapılan kredi kartını çıkaran bankaya harcama itirazında bulunmaktır.
Bu işlem bankacılık sektöründe;
Chargeback
Ters İbraz
Harcama İtirazı
Dispute
olarak adlandırılır.
Chargeback Nedir?
Chargeback; Kart sahibinin; “Ben bu hizmeti alamadım” veya “Satıcı sözleşmedeki yükümlülüğünü yerine getirmedi” iddiasıyla bankasından yaptığı resmi geri ödeme talebidir.
Burada dikkat edilmesi gereken konu; Bu hak yalnızca dolandırıcılık işlemleri için değildir.
Aynı zamanda;
hizmet verilmemesi
eksik hizmet
iptal edilen organizasyon
kapanan okul
hiç başlamayan eğitim
gibi durumlarda da kullanılabilir.
Eğitim Hizmeti İçin de Geçerlidir
Visa ve Mastercard kurallarına göre; “Hizmet sunulmaması” chargeback sebeplerinden biridir.
Bu nedenle;
yurtdışı dil okulu
üniversite
yaz okulu
eğitim danışmanlığı
sertifika programı
gibi eğitim hizmetleri de kapsam içine girebilir.
Hangi Durumlarda Para Geri Alınabilir?
En sık karşılaşılan örnekler şunlar:
1- Okul hiç açılmadı
Ödeme yapıldı.
Ancak okul faaliyet göstermedi.
2- Eğitim başlamadı
Kayıt yapıldı.
Ancak eğitim verilmedi.
3- Vize reddi sonrası okul ücret iadesi yapmadı
Bazı sözleşmelerde; Vize reddinde ücret iadesi yazmasına rağmen ödeme yapılmayabiliyor.
4- Okul iflas etti
Faaliyet durduğu için hizmet alınamadı.
5- Danışman firma ortadan kayboldu
Ödeme alınmasına rağmen okul kaydı yapılmadı.
6- Eğitim çevrimiçine çevrildi
Yüz yüze eğitim vaat edilmesine rağmen tamamen farklı hizmet sunuldu.
7- Eğitim iptal edildi
Program hiç başlamadı.
Banka Süreci Nasıl İşliyor?
Süreç genel olarak şu şekilde ilerliyor.
1. Kart sahibi bankaya başvuruyor.
Belgelerini sunuyor.
↓
2. Banka inceleme yapıyor.
↓
3. Kart kuruluşuna (Visa/Mastercard) başvuruyor.
↓
4. İşlem iş yerine iletiliyor.
↓
5. İş yeri savunma yapıyor.
↓
6. Haklı bulunursa ücret karta iade ediliyor.
Bankaya Hangi Belgeler Verilmeli?
Ne kadar güçlü belge sunulursa başarı ihtimali de o kadar yükseliyor.
Örneğin;
ödeme dekontu
kredi kartı ekstresi
okul sözleşmesi
kayıt belgesi
kabul mektubu
e-postalar
okulun iptal yazısı
vize reddi
hizmet verilmediğine ilişkin belgeler
danışman firma yazışmaları
ücret iadesinin reddedildiğini gösteren cevaplar
başvuru dosyasına eklenebilir.
Süre Sınırı Var mı?
Evet.
Chargeback işlemlerinde süre önemlidir.
Kart kuruluşlarının kurallarına göre başvuru süreleri işlem türüne göre değişebilmekle birlikte, hizmetin verilmesi gereken tarihten itibaren belirli süreler içinde itiraz edilmesi gerekir.
Bu nedenle mağduriyet oluşur oluşmaz bankaya başvurmak önem taşır.
Gecikme, hak kaybına yol açabilir.
Banka Başvuruyu Reddederse Ne Olur?
Her ret kararı kesin değildir.
Tüketici;
ek belge sunabilir,
yeniden değerlendirme talep edebilir,
tüketici hakem heyeti veya mahkemeye başvurabilir (uyuşmazlığın niteliğine göre),
gerekirse uluslararası kart kuralları kapsamında bankanın süreci nasıl yürüttüğünü sorgulayabilir.
Havale ile Ödeyenler Aynı Hakka Sahip mi?
Hayır.
Burada önemli fark oluşuyor.
Kredi kartı
Chargeback uygulanabilir.
Havale
Chargeback mekanizması yoktur.
Bu durumda;
sözleşme hükümleri,
hukuk davaları,
icra yolları
ön plana çıkmaktadır.
Dolayısıyla kredi kartıyla ödeme yapanlar önemli bir avantaja sahip olabiliyor.
Yurt Dışı Eğitim Sektöründe Yeni Risk
Son yıllarda;
artan döviz kuru,
bazı eğitim kurumlarının mali sorunları,
vize süreçlerinin uzaması,
öğrenci sayılarındaki dalgalanma
nedeniyle uluslararası eğitim sektöründe iptal edilen program sayısı da arttı.
Özellikle pandemi sonrası birçok ülkede eğitim modeli değişirken, bazı okullar hibrit veya çevrimiçi modele geçti.
Bu durum da yeni uyuşmazlıkların ortaya çıkmasına neden oldu.
Bankalar Açısından Risk
Chargeback sayısındaki artış; bankalar açısından da operasyonel yük oluşturuyor.
İhraççı banka; müşterisini korurken, iş yeri bankası (Acquirer) ise satıcıyı temsil ediyor.
Dolayısıyla;
belge incelemeleri
uluslararası kart kuralları
zaman yönetimi
hukuki değerlendirmeler
önem kazanıyor.
Eğitim Kurumları Açısından Sonuç
Chargeback oranı yükselen kurumlar;
daha yüksek komisyon ödeyebilir,
riskli iş yeri olarak sınıflandırılabilir,
ödeme alma kabiliyetini kaybedebilir,
kart kabul sözleşmeleri sona erebilir.
Bu nedenle eğitim kurumlarının sözleşme hükümlerine uygun davranmaları ve iptal/iade süreçlerini şeffaf yürütmeleri kritik önem taşıyor.
Uzmanlar Ne Öneriyor?
Uzmanlar, yurt dışı eğitim hizmeti satın almadan önce şu noktalara dikkat edilmesini öneriyor:
Sözleşmede iade koşullarını ayrıntılı okuyun.
Vize reddi halinde uygulanacak prosedürü yazılı olarak teyit edin.
Ödemeleri mümkünse kredi kartıyla yapın.
Tüm yazışmaları saklayın.
Hizmet sunulmadığında beklemeden bankanıza harcama itirazında bulunun.
Başvurunuza mümkün olduğunca fazla belge ekleyin.
Bankacılık Sektörü Açısından Değerlendirme
Dijital ödemelerin hızla arttığı günümüzde kredi kartı yalnızca bir ödeme aracı değil, aynı zamanda tüketici açısından önemli bir koruma mekanizması sunuyor.
Uluslararası kart sistemlerinin geliştirdiği Chargeback (Ters İbraz) uygulaması, tüketicilerin hiç alamadıkları veya sözleşmeye uygun şekilde sunulmayan hizmetler nedeniyle mağdur olmalarını önlemeyi amaçlıyor.
Özellikle yurt dışı eğitim, turizm, havayolu, etkinlik organizasyonları ve dijital hizmetlerde bu mekanizma her geçen yıl daha fazla kullanılıyor.
Bankalar açısından ise bu süreç, hem müşteri memnuniyetini korumak hem de uluslararası kart kuruluşlarının kurallarına uyum sağlamak bakımından büyük önem taşıyor.
Özet
Yurt dışında eğitim almak amacıyla kayıt yaptıran ancak çeşitli nedenlerle eğitim hizmetinden yararlanamayan öğrenciler ve veliler için kredi kartıyla yapılan ödemelerde chargeback (ters ibraz) önemli bir hukuki ve finansal başvuru yolu olabilir. Ancak her olay kendi sözleşmesi, ödeme şekli ve hizmetin sunulmama nedenine göre ayrı değerlendirilir. Başvurunun güçlü belgelerle ve gecikmeden yapılması, sürecin başarı şansını artırır.
Not: Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Chargeback başvurularının kabulü; Visa ve Mastercard kuralları, kartı çıkaran bankanın incelemesi, iş yerinin savunması ve somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir. Her hizmetin otomatik olarak iade edileceği anlamına gelmez.
Erol TAŞDELEN
X'ten ulaşın: @Erol_Tasdelen34
GÜNCEL3 yıl önce
BANKA HABERLERİ3 yıl önce
BANKA HABERLERİ5 yıl önce
BANKA HABERLERİ5 yıl önce
BANKA ANALİZLERİ4 yıl önce
VİDEO Vitrini4 yıl önce