Türkiye ekonomisinde son birkaç yıldır firmaların temel gündemi yüksek faiz, finansmana erişim, düşen satışlar ve bozulan nakit akışı oldu. Ancak iş dünyasının karşı karşıya kaldığı başka bir sorun daha giderek belirginleşiyor:

Artık yalnızca işletmek değil, şirketi kapatmak, konkordatoya gitmek ve hatta iflas etmek de ciddi para gerektiriyor.

Başka bir ifadeyle şirketlerin önünde giderek daha tuhaf bir tablo oluşuyor: “Yaşamak için nakit lazım, batabilmek için de nakit lazım.”

Bir firma finansal olarak çöktüğünde ekonomik hayat bir anda sona ermiyor. İşçi kıdem ve ihbarları, vergi ve SGK borçları, banka kredileri, çekler, senetler, tedarikçi alacakları, kiralar, hukuki giderler, avukatlık ücretleri, bilirkişi ve komiser giderleri, mahkeme masrafları, varlıkların satılması ve şirketin tasfiyesi yıllarca devam edebiliyor.

Dolayısıyla “şirket battı” denilen nokta aslında çoğu zaman ekonomik sorunun sonu değil, yeni ve pahalı bir sürecin başlangıcı oluyor.

Konkordatoya girmek bile artık ciddi para gerektiriyor

Konunun en çarpıcı göstergelerinden biri konkordato sürecindeki maliyetler. Adalet Bakanlığı’nın 26 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe koyduğu yeni Konkordato Gider Avansı Tarifesi’nde maliyet kalemleri yeniden yükseltildi.

Yeni tarifeye göre konkordato başvurusunda yalnızca bazı temel giderler için;

• Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ilanları için en az 2.600 TL,
• konkordato komiseri için aylık en az 3.380 TL üzerinden beş aylık ücret,
• diğer işlemler için 1.690 TL,
• iflasa tabi borçlular için ayrıca 68.900 TL iflas gideri

öngörülüyor.

Bunlara tebligatlar, posta giderleri, bilirkişiler, Basın İlan Kurumu ilanları ve diğer yargılama masrafları da ekleniyor. Üstelik bunlar sadece mahkemeye yatırılması gereken resmî gider avansları.

Gerçek hayatta şirketin mali müşavir, bağımsız denetçi, avukat, finansal danışman, konkordato projesi hazırlığı ve şirket değerleme maliyetleri bunların çok üzerine çıkabiliyor. Yani nakdi kalmamış bir şirketin kendisini konkordato yoluyla koruyabilmek için dahi önce nakit bulması gerekiyor.

Bu başlı başına önemli bir paradoks.

Bir yıl içerisinde iflas gideri yaklaşık yüzde 30 arttı

Maliyet artışının boyutunu eski tarifeyle karşılaştırdığımızda daha net görüyoruz.

16 Ağustos 2025 tarihli tarifede iflasa tabi borçlular için konkordato gider avansı içindeki iflas gideri 53.000 TL idi. Konkordato komiseri için aylık asgari tutar 2.600 TL, diğer giderler ise 1.300 TL olarak belirlenmişti.

26 Ağustos 2026 tarifesinde ise;

İflas gideri: 53.000 TL → 68.900 TL

Komiser asgari aylık ücreti: 2.600 TL → 3.380 TL

Diğer giderler: 1.300 TL → 1.690 TL haline geldi.

Üç kalemde de artış yaklaşık % 30. Başka bir ifadeyle enflasyon yalnızca çalışan ücretini, elektriği, hammaddenin fiyatını ve finansman maliyetini artırmadı.

Batmanın maliyetini de artırdı.

Asıl maliyet mahkeme harcı değil

Bir firmanın iflas maliyetini değerlendirirken en büyük hata yalnızca mahkeme masraflarına bakmak olur.

Çünkü gerçek maliyet şirket bilançosunun çok daha derinlerinde bulunuyor. Örneğin 100 çalışanı bulunan bir sanayi şirketini düşünelim.

Çalışanların ortalama kıdemi 8 yıl ve ortalama ücret maliyeti yüksekse, şirketin kapanması halinde ortaya çıkabilecek kıdem, ihbar ve kullanılmamış izin yükümlülükleri milyonlarca hatta onlarca milyon liraya ulaşabilir.

Buna; vergi borçları, SGK primleri, kullanılmış banka kredileri, leasing borçları, çek ve senetler, tedarikçi hesapları, kiralar, teminat mektupları, döviz açık pozisyonları, müşteri avansları, stokların değer kaybı eklendiğinde şirketin kapanmasının ekonomik maliyeti faaliyet dönemindeki zararından bile büyük hale gelebilir.

Bu nedenle finansal olarak zora giren birçok şirketin sahibi şirketi hemen kapatamıyor. Firma fiilen çalışmasa dahi hukuken ve finansal olarak yaşamaya devam ediyor.

Bir firma battığında aslında kimler para kaybediyor?

İflasın ekonomik maliyeti yalnızca sermayedarın kaybettiği özkaynak değildir. Bir şirket battığında zarar dalga dalga ekonomiye yayılır.

1. Şirket sahibi sermayesini kaybeder

Yıllar içerisinde şirkete konulan sermaye, makineler, tesisler ve işletme sermayesi erir.

Özellikle borçlu şirketlerde şirket varlıkları satıldığında satış bedeli çoğu zaman defter değerinin oldukça altında gerçekleşir. Bir fabrikanın çalışan bir işletme olarak değeri örneğin 500 milyon TL olabilirken, makineler tek tek satılmaya başlandığında toplam ekonomik değer bunun çok altına düşebilir.

Ekonomide buna kabaca tasfiye değeri kaybı denilebilir.

2. Banka kredi zararına uğrar

Şirketin kullandığı krediler ödenemez hale gelir.

Teminatların nakde çevrilmesi zaman alır ve teminatların satış değeri kredi bakiyesinin altında kalabilir. Banka takip hesaplarına aldığı krediler için karşılık ayırır. Dolayısıyla tek bir firmanın batışı bankanın bilançosunu da etkiler.

Firma büyükse veya aynı sektörde çok sayıda şirket eş zamanlı sorun yaşıyorsa bu etki sistemik hale gelebilir.

3. Tedarikçi domino etkisi yaşar

Türkiye’de belki de iflasların en tehlikeli kısmı burasıdır.

Şirket A, Şirket B’ye 10 milyon TL borçlu olabilir. A şirketinin batması yalnızca A’nın sorunu değildir. B şirketi 10 milyon TL alacağını tahsil edemezse bu defa kendi çalışanının maaşını, vergisini veya banka kredisini ödeyemeyebilir. B’nin sıkıntıya girmesi C ve D şirketlerine yansır.

Böylece bir firmanın finansal problemi ticari bulaşma mekanizmasına dönüşür. Özellikle uzun vadeli çekle çalışan sektörlerde bu etki çok daha güçlüdür.

Konkordato verileri alarm veriyor

Türkiye’de konkordato ilanlarının seyri de şirketlerin yaşadığı finansal stresin boyutunu gösteriyor.

Temmuz 2026’da takip edilen ilanlarda 311 konkordato ve 26 iflas ilanı yer aldı. Ağustos 2026’nın 27’sine kadar ise aynı veri tabanında 227 konkordato ve 9 iflas ilanı kaydedilmiş durumda.

Başka bir konkordato takip veri tabanının 25 Ağustos 2026 itibarıyla sunduğu istatistiklerde ise son 12 aylık veri havuzunda binlerce ilan görülüyor; en yoğun sektörler arasında inşaat, tekstil, sanayi, hizmet ve otomotiv bulunuyor.

Burada önemli bir noktayı özellikle belirtmek gerekiyor: “Konkordato ilanı sayısı” ile “konkordato talep eden şirket sayısı” aynı şey değildir.

Bir şirket için geçici mühlet, kesin mühlet, mühlet uzatımı, alacaklı toplantısı veya başka aşamalarda birden fazla ilan yayımlanabilir. Dolayısıyla ilan sayısını doğrudan “batan şirket sayısı” şeklinde yorumlamak doğru olmaz.

Ancak ilan yoğunluğundaki yükseliş şirketler üzerindeki finansal stres açısından önemli bir öncü gösterge niteliğinde.

TOBB verileri başka bir gerçeği gösteriyor

TOBB’un en son yayımladığı verilere göre 2026’nın ilk yedi ayında Türkiye’de 16.170 şirket kapandı.

Aynı dönemde kapanan şirket sayısı 2025’in ilk yedi ayına göre yüzde 2,5 azalmış olsa da sayı hâlâ oldukça yüksek.

Sadece Temmuz 2026’da 2.686 şirket kapandı.

Temmuz ayında kapanan şirket ve kooperatiflerin; 934’ü toptan ve perakende ticarette, 386’sı imalatta, 223’ü inşaatta faaliyet gösteriyordu.

Özellikle imalat şirketlerinin kapanması farklı okunmalı. Çünkü ticari bir işletmenin kapanması ile üretim yapan bir fabrikanın kapanmasının ekonomik çarpanı aynı değildir.

Fabrika kapanınca sadece şirket kapanmaz. Makine parkı atıl kalır. Nitelikli personel dağılır. Tedarik zinciri zarar görür. İhracat bağlantısı kaybolabilir. Yan sanayi müşterisini kaybeder. Bankanın kredisi takibe düşebilir. Devlet vergi ve SGK geliri kaybeder.

Bulunduğu bölgedeki tüketim de geriler. Bu nedenle bir sanayi şirketinin batmasının sosyal maliyeti, bilançoda görünen zarardan çok daha büyüktür.

Çalışanın maliyeti: İşsizlik yalnızca maaş kaybı değildir

Firma battığında çalışan açısından ilk kayıp işidir.

Ancak ekonomik etki bununla sınırlı değildir. Çalışanın düzenli geliri kesildiğinde; konut kredisi, kredi kartı, ihtiyaç kredisi, kira, eğitim harcamaları, tüketim harcamaları üzerinde baskı oluşur.

Dolayısıyla şirket iflasları birkaç ay gecikmeyle bankaların bireysel takip hesaplarına ve bölgesel perakende satışlara dahi yansıyabilir. Bu nedenle şirket iflası mikro ekonomik bir olay değil, aynı zamanda hane halkı bilançosunu etkileyen makroekonomik bir olaydır.

Devlet de ciddi gelir kaybediyor

Faaliyetini sürdüren şirket devlete; KDV, kurumlar vergisi, gelir vergisi stopajı, SGK primi, damga vergisi, ÖTV ve farklı harçlar üzerinden sürekli gelir üretir.

Şirket kapandığında bu gelir akışı sona erer. Üstelik şirketin geçmiş vergi ve SGK borçları da tahsil edilemiyorsa devlet iki kez kaybeder: Hem geçmiş alacağını tahsil edemez hem gelecekte doğacak vergi gelirini kaybeder.

Bu nedenle şirketlerin sağlıklı biçimde faaliyetlerini sürdürebilmesi sadece patronların meselesi değildir. Kamu maliyesinin de doğrudan konusudur.

İflasta varlıklar neden değer kaybediyor?

Bir şirket faaliyetine devam ederken varlıkları bir bütün olarak değer taşır.

Fabrika binası, makineler, çalışanlar, müşteri portföyü, marka, dağıtım ağı ve bilgi birikimi birlikte şirket değerini oluşturur.

İflas halinde ise bu bütünlük parçalanır. Makine tek başına satılır. Gayrimenkul ayrı satılır. Marka değer kaybeder. Müşteri başka üreticiye gider. Çalışan rakip şirkete geçer. Stok hızla nakde çevrilmeye çalışılır. Bu nedenle şirketin faaliyet değeri ile tasfiye değeri arasında çok büyük fark oluşabilir.

Örneğin faaliyet halinde 1 milyar TL değer yaratabilecek bir işletmenin tasfiye sonunda 400-500 milyon TL tahsilat üretmesi şaşırtıcı olmayabilir. Geri kalan tutar ekonominin gerçek servet kaybıdır.

İflas harcı da var

2026 yılı harç tarifesinde iflasın açılması veya konkordato isteği ve masaya katılma için maktu harç 1.206 TL olarak uygulanıyor.

Ancak daha önemli kalem, iflasta paylaşılan para üzerinden alınan yüzde 4,55 oranındaki harç. Konkordatoda alacaklılara ödenmesi kararlaştırılan para üzerinden de binde 2,27 oranında harç bulunuyor. Dolayısıyla büyük şirketlerde tasfiye edilen varlıkların boyutu arttıkça süreçte ortaya çıkan parasal maliyetler de büyüyebiliyor.

“Zombi şirket” tehlikesi

Batmanın pahalılaşmasının ilginç bir yan etkisi daha var: Kapanması gereken şirket kapanamıyor.

Ekonomide bu tip firmalar zaman zaman “zombi şirket” olarak adlandırılır.Şirket; yatırım yapamaz, borcunu azaltamaz, kâr üretemez, çalışan sayısını koruyamaz, bankadan yeni kredi alamaz ama hukuken faaliyet göstermeye devam eder.

Firma sadece borcu çevirmek için yaşamaktadır. Bu durum ekonomide verimsiz kaynak kullanımına yol açar. Banka kredisi üretken yatırıma değil eski borcun çevrilmesine gider. Şirket sahibi yeni yatırım yapamaz. Tedarikçi parasını alamaz. Ekonomik kaynaklar yıllarca problemli şirketin bilançosunda kilitlenir.

Konkordato neden bu kadar arttı?

Sorunu sadece “şirketler kötü yönetildi” diye açıklamak kolaycı olur. Elbette kötü yönetilen, aşırı borçlanan veya yanlış yatırım yapan şirketler bulunuyor. Ancak bugün çok daha geniş bir ekonomik sorunla karşı karşıyayız.

Şirketlerin üzerinde aynı anda birkaç baskı bulunuyor:

Yüksek finansman maliyeti TL ticari kredi faizlerinin uzun süre çok yüksek seviyelerde kalması işletme sermayesi ihtiyacı yüksek firmaları zorluyor.

Krediye erişim sorunu Firma yüksek faiz ödemeyi kabul etse dahi bankanın kredi limitine ulaşamayabiliyor.

Vadelerin uzaması Piyasada tahsilat süreleri uzadıkça şirketler müşterilerini finanse etmek zorunda kalıyor.

Çeklerin ödeme zinciri Bir şirketin çekini ödememesi onlarca firmanın nakit akışını etkileyebiliyor.

Düşük iç talep Talepteki yavaşlama stokların eritilememesine ve kapasite kullanımının gerilemesine yol açıyor.

Enflasyon Personel, enerji, kira, lojistik ve diğer işletme giderleri yükseliyor.

Sonuçta kâğıt üzerinde kâr eden bir şirket bile nakit üretemediği için konkordatoya sürüklenebiliyor.

Asıl tehlike: Sağlıklı şirketlerin de zincire çekilmesi

Bugünkü ekonomik ortamda en önemli risk yalnızca sorunlu şirketlerin batması değil.

Sorunlu şirketlerin sağlıklı şirketleri de beraberinde aşağı çekmesi.

Örneğin güçlü bilançosu bulunan bir üretici 50 müşterisine vadeli mal satmış olabilir. Bu müşterilerin birkaçının konkordatoya gitmesi halinde üretici; alacağını tahsil edemez, KDV’sini daha önce ödemiş olabilir, hammaddesinin parasını ödemek zorundadır, çalışan maaşını ödemek zorundadır, bankaya kredi taksitini yatırmak zorundadır.

Bir başka firmanın konkordatosu böylece sağlıklı şirketi de finansal sıkıntıya sürükleyebilir. Ekonominin en tehlikeli aşaması tam da burasıdır.

Firma iflaslarının bulaşıcı hale gelmesi.

Bir şirketin gerçek batış maliyeti nasıl hesaplanmalı?

Bir şirket battığında ekonomik maliyeti yalnızca “ödenmeyen borç” olarak hesaplamak yanıltıcıdır.

Gerçek maliyet hesabında en az şu unsurlar bulunmalıdır:

Bunların tamamını topladığınızda bazı şirketlerin iflasının ekonomiye maliyetinin şirketin bilanço büyüklüğünün bile üzerine çıkabildiği görülür.

Bir örnek: 500 milyon TL cirolu firma battığında ne olur?

Basitleştirilmiş bir örnek yapalım.

Yıllık cirosu 500 milyon TL olan bir sanayi şirketinin; 150 milyon TL banka borcu, 100 milyon TL tedarikçi borcu, 30 milyon TL çalışan yükümlülüğü, 20 milyon TL vergi ve SGK borcu olduğunu varsayalım.

Şirketin fabrika, makine ve stoklarının bilanço değeri 250 milyon TL olsun. Ancak zorunlu satışlarda bunların yalnızca 150 milyon TL’si nakde çevrilebilsin.

Bu durumda şirketin bilançosunda görünen borç problemi bir yana, tek başına 100 milyon TL’lik tasfiye değeri kaybı oluşur. Üzerine alacaklı zararları, çalışanların gelir kaybı, bankanın karşılık maliyeti, devletin gelecekte tahsil edemeyeceği vergiler ve kaybolan üretim eklenir.

Sonuçta 500 milyon TL ciro yapan bir şirketin batmasının ekonomiye gerçek maliyeti birkaç yüz milyon TL’yi kolaylıkla aşabilir. Bu nedenle konkordato ve iflas meselesine yalnızca “borçlu-alacaklı ihtilafı” olarak bakmak büyük hata olur.

Adalet Bakanlığı da konkordato sistemini yeniden sıkılaştırıyor

Konkordato sayılarındaki artış başka bir tartışmayı da beraberinde getirdi: Sistemin kötüye kullanılması.

Adalet Bakanlığı Mayıs 2026’da konkordato sisteminde güvenilirliğin artırılması amacıyla yeni düzenlemeler yaptı. Bakanlık, başvurularda sunulan belge ve raporların daha etkin denetlenmesini, sürecin şeffaflaştırılmasını ve kötü niyetli başvuruların engellenmesini hedeflediğini açıkladı.

Bu son derece önemli. Çünkü konkordato gerçekten finansal olarak geçici sıkıntıya giren ancak yaşama şansı bulunan şirketi korumalıdır.

Konkordato; borçtan kaçmanın, tedarikçiye ödeme yapmamanın, şirket varlıklarını korurken alacaklıyı zarara uğratmanın bir yöntemi haline gelirse ticaret hayatındaki güven tamamen bozulur. Ancak diğer taraftan sistem gereğinden fazla zorlaştırılırsa gerçekten kurtarılabilecek şirketler de iflasa sürüklenebilir. İhtiyaç duyulan şey bu iki uç arasında doğru dengeyi kurmaktır.

Ekonomi politikasının gözden kaçırmaması gereken maliyet

Türkiye’de enflasyonla mücadele için uygulanan sıkı para politikasının amacı fiyat istikrarını sağlamak.

Fakat politikanın reel sektör bilançosunda oluşturduğu hasarın da yakından takip edilmesi gerekiyor.

Çünkü enflasyonu düşürürken;üretim kapasitesini, ihracatçı firmayı, sanayi altyapısını, yetişmiş çalışanı, sermayeyi kaybederseniz enflasyon düştüğünde karşınızda daha küçük bir üretim ekonomisi bulabilirsiniz.

Kapanan fabrikayı birkaç ayda yeniden kuramazsınız. Dağılan tedarik zincirini birkaç haftada yeniden oluşturamazsınız. Kaybedilen müşteriyi bir telefonla geri getiremezsiniz.

Bu nedenle ekonomi yönetiminin sadece; “Enflasyon ne kadar düştü?” sorusunu değil, “Bu düşüş sırasında kaç işletmenin bilançosu bozuldu?” sorusunu da sorması gerekiyor.

Sonuç: Ekonomi “batmanın maliyetini” de hesaplamak zorunda

Türkiye’de uzun zamandır şirketlerin borçlanma maliyetini konuşuyoruz.

Artık başka bir maliyet kalemini daha konuşma zamanı geldi: İflasın maliyeti.

Bir şirketin batması yalnızca patronun sermayesinin yok olması değildir.

Bir fabrika battığında; banka alacağını kaybeder, tedarikçi tahsilat yapamaz, çalışan işini kaybeder, devlet vergi kaybeder, makineler değer kaybeder, üretim azalır, ihracat düşer, başka şirketlerin nakit akışı bozulur.

En önemlisi de yıllar içinde oluşturulmuş ekonomik organizasyon ortadan kalkar. Bugün Türkiye’deki paradoks tam olarak burada: Firmaların yaşaması pahalı, ancak artık ölmesi de ucuz değil.

26 Ağustos 2026’da yürürlüğe giren yeni konkordato tarifesi bunun küçük ama sembolik bir göstergesi. İflas giderinin bir yılda 53 bin TL’den 68 bin 900 TL’ye yükselmesi teknik olarak küçük bir rakam gibi görülebilir.

Ancak şirketin avukatından işçi tazminatına, değer kaybeden fabrikasından bankanın takipteki kredisine kadar bütün tabloyu birlikte değerlendirdiğinizde karşımıza çok daha büyük bir gerçek çıkıyor: Türkiye’de artık “batmanın ekonomik faturası”, şirket bilançosunun çok ötesine geçmiş durumda. Bu nedenle ekonomi politikasının önümüzdeki dönemde yalnızca problemli şirketleri tasfiye etmeye değil, yaşama kabiliyeti bulunan şirketlerin finansman kaynaklı olarak ölmesini önlemeye odaklanması gerekiyor.

Çünkü bazı şirketleri kurtarmanın maliyeti yüksek olabilir.

Ama unutulmaması gereken başka bir gerçek var: Bazen bir firmayı batırmanın ekonomiye maliyeti, onu yaşatmanın maliyetinden çok daha yüksek olabilir.

Erol TAŞDELEN – bankavitrini.com

Nvidia’nın güçlü bilançosunun ardından dün teknoloji hisselerinde yaşanan coşku, bu sabah yerini daha temkinli bir seyre bıraktı. Nvidia hisseleri dün gece yaklaşık %9 yükselirken, teknoloji hisselerinin işlem gördüğü Nasdaq endeksi geceyi %1,6 yükselişle tamamladı. Lâkin dün yaşanan iyimserliğin bu sabah Pasifiğin diğer yakasına yansımasının sınırlı kaldığını görüyoruz. Gösterge endeks Tokyo borsası ve teknoloji odaklı Tayvan borsası %1 yükselirken, Güney Kore’nin KOSPI endeksi %1 geriledi. ABD borsalarının vadeli endekslerinde ise yatay bir seyrin hâkim olduğunu görüyoruz. Tokyo’da bu sabah açıklanan enflasyon verisi Japonya Merkez Bankası’nın (BoJ) faiz artırabileceği beklentisini desteklerken, piyasaların gözü bugün KKTC saati ile 17.00’de Jackson Hole’da konuşacak Fed Başkanı Kevin Warsh’a çevrildi. Warsh öncesinde Eylül toplantısına yönelik faiz artırımı ihtimali yaklaşık %35 seviyesinde fiyatlanırken, yıl sonuna kadar 25 baz puan artırımına ise kesin gözüyle bakılıyor.

Warsh’un bugüne kadar faizlerin geleceğine ilişkin açık yönlendirme yapmaktan kaçınması (forward guidance) nedeniyle piyasaların asıl aradığı cevap, faiz ne zaman artacak sorusundan ziyade Fed’in hangi şartlarda harekete geçeceği noktasında olacaktır. Jackson Hole konferansı başlarken, Fed cephesinde üç başkanın peş peşe verdiği enflasyon uyarılarının ardından Warsh’un bugün kullanacağı tonun, tahvil faizleri, dolar ve hisse senedi piyasalarının kısa vadeli yönü açısından kritik önem taşayacağını hatırlatmak isteriz.

Kıymetli metaller cephesinde ise altının ons fiyatı Warsh’un konuşması öncesinde hafif de olsa defansa çekilerek 4,600 doların hemen altına geriledi. Teknik bir bakış açısıyla, 5,600 dolar zirvesi ve 3,942 dolar dibi arasında 4,576 dolar seviyesinin önemli bir Fibonacci düzeltme seviyesi olduğunu hatırlatmak isteriz. Bu minvalde haftalık kapanışın 4,576 dolar seviyesi üzerinde olmasını önemseyeceğiz. Öte yandan, son dört haftadır kesintisiz bir şekilde yükselen ve neredeyse son altı gündür 70 dolar seviyesinin hemen kıyısında bekleyen gümüşün ons fiyatı ise bir sonraki hamle için enerji biriktirdiğini düşünüyoruz. 70 dolar seviyesinin üzerinde olası bir kapanışla birlikte, 200 günlük ortalamanın geçtiği 72,35 dolar seviyesinin süratle radar menziline gireceğini düşünüyoruz. Kripto cenahında ise amiral gemisi Bitcoin 80 bin dolar seviyesinin kıyısında beklerken, bir sonraki önemli seviyenin ise 84 bin dolar olacağını düşünüyoruz.

Büyük resimde, Fed’in faiz artırmakta zorlanacağı, ABD’de yaklaşan seçimlerle birlikte Trump’ın giderek topal ördek konumuna düşeceği ve bütçe tavanı tartışmalarının bir noktada hükûmetin yeniden kapanmasına yol açabileceği beklentileri önemli satır başlıkları olarak ön plana çıkıyor. Buna, hızla büyüyen kamu borcu karşısında kâğıt para ve mevcut finansal sisteme yönelik sorgulamanın da devam etmesini eklediğimizde, kıymetli metaller ve Bitcoin açısından ana yönün yukarı olmaya devam edeceğini düşünüyoruz.

Tahvil piyasasında son haftalarda egemen olan sert hareketlerin ardından bu sabah göreceli olarak sakinliğin hâkim olduğunu görüyoruz. ABD’nin 30 yıllık tahvil faizi %5,20, 10 yıllık faizi %4,67 civarında seyrederken, son günlerde bebek adımlarıyla da olsa yukarı yönlü bir seyir izleyen dolar endeksi (DXY) 99 seviyesinde yatay kaldı. Pariteler cephesinde doların son günlerde hafif de olsa toparlanmasıyla birlikte EURUSD paritesi 1,17 seviyelerinden 1,1650 seviyelerine gerilerken, benzer bir şekilde GBPUSD paritesi de 1,37 seviyesindeki direnci test edemeden 1,36 seviyesinin hemen altına geriledi. Japonya’da bu sabah açıklanan enflasyon verileri ardından BoJ’un faiz artırımına gideceğine yönelik beklentilerinin arttığını görüyoruz. Hatırlamak gerekirse, Haziran ayında politika faizini %1’e çıkararak 31 yılın en yüksek seviyesine taşıyan BoJ, Temmuz toplantısını pas geçmişti. Son verilerin ardından 18 Eylül toplantısında faizin %1,25’e yükseltilmesi daha güçlü bir şekilde konuşulmaya başlandı. Küresel piyasalarda bir tarafta Fed’in yeniden faiz artırıp artırmayacağı tartışılırken, diğer tarafta Japonya’nın uzun yıllar süren düşük faiz döneminden çıkışını hızlandırabileceği bir döneme giriliyor.

Jeopolitik cephede ise ABD’nin İran’a yönelik baskısını askerî unsurlardan ziyade ekonomik yaptırımlar üzerinden sürdüreceği yönünde son günlerde artan haber akışının ardından, Brent cinsi ham petrolün varil fiyatı haftayı %5,5 düşüşle 90 doların altında kapatmaya hazırlanıyor. Katar Başbakanı’nın dün Tahran’da yaptığı görüşmelerde seyrüsefer serbestisinin yeniden sağlanması öne çıkarken, İran da gemi trafiğinin normale dönmesi için talep edeceği koşulları hazırlamayı kabul etti. Haber akışında ayrıca İran ile Umman’ın Hürmüz Boğazı’ndaki trafiğin yönetimi ve gelirlerin paylaşılması konusunda prensipte anlaştığını görüyoruz.

Fiilî deniz trafiğinin ise hâlâ savaş öncesinin oldukça altında olduğunu belirtmek gerekiyor. İran’ın hazırlayacağı şartların ABD tarafından kabul edilip edilmeyeceği belirsizliğini korurken, Katar ve Umman’ın devreye girmesiyle boğazın yeniden açılabileceği beklentisinin güçlenmesi petrol arzına ilişkin risk primini azaltarak fiyatlar üzerinde aşağı yönlü baskı yaratıyor.

Türkiye cephesinde ise her hafta perşembe günü olduğu üzere TCMB’nin haftalık verilerini enine boyuna irdeledik. En güncel verilere göre TCMB’nin net yabancı para pozisyonu, altın fiyatlarındaki yükselişin de desteğiyle 54 milyar dolar seviyesine ulaştı. TCMB’nin döviz alımları daha yavaş bir hızda da olsa devam ederken, rezervlerin önemli bir bölümünün altından oluşması nedeniyle fiyat artışının yarattığı değerleme etkisi de toplam rezervleri destekliyor. Mevcut seyir korunursa, savaş öncesi dönemin manşet seviyesi olan 70 milyar doların yakın zamanda yeniden hedef hâline geleceğini düşünüyoruz.

Elbette, tıpkı bir ordunun envanteri gibi TCMB’nin rezervlerinin de güçlü olması büyük önem taşıyor. Rezervlerdeki güçlenmenin devam etmesi, bir taraftan TL’nin istikrarlı seyrini desteklerken, diğer taraftan enflasyon görünümünün de izin vermesi hâlinde TCMB’ye faiz indirimleri açısından daha geniş bir hareket alanı sağlayacağını düşünüyoruz. TCMB’nin politika faizinde ilk indirime Ekim toplantısıyla başlamasını beklerken, haftaya Ağustos ayı enflasyon verilerini takip edeceğiz. BloombergHT’nin anketine göre 3 Eylül’de açıklanacak Ağustos verisinin %1,9 artış kaydetmesi bekleniyor. Bu sonuçla yıllık TÜFE artışı %31,6 seviyesinde olacak.

TCMB verilerinden devam edersek, 21 Ağustos ile sona eren haftada yurtiçi yerleşiklerin DTH hacminin 1,14 milyar dolar artış kaydettiğini görüyoruz. Tüzel kişilerin DTH stokunda son üç haftadır devam eden yükseliş dikkat çekerken, TL’nin toplam mevduat havuzundaki payı %61 seviyelerinin hemen üzerinde kalarak güçlü seyrini korumaya devam ettiğini görüyoruz. Menkul kıymet istatistiklerinde ise yurt dışındaki yerleşiklerin hisse senedi portföyü 0,15 milyar dolar daha artış kaydederken, son haftalarda hisse senetlerine yönelik ilginin ise göze çarpmaya başladığının altını çizmek isteriz.

Bu bağlamda, son dört haftayı yükselişle tamamlayan Borsa İstanbul ana endeksi ayı da %8,30 yükselişle tamamlamaya aday görünüyor. TCMB’nin hafta başında attığı normalleşme adımı sonrasında dün KKTC Merkez Bankası da politika faizini 300 baz puan indirerek %35,50’den %32,50 seviyesine çekti. Piyasa faizleri topyekûn etkilenirken, 2 yıl vadeli gösterge tahvilin bileşik faizi 100 baz puan kadar gevşedi. Mevduat faizleri ve beraberinde kredi faizlerinde de gevşeme başlarken, USDTRY kuru, otoritenin kontrolünde bebek adımlarıyla yükselişini sürdürerek hafta sonu fonlama etkisinin de yardımıyla pazartesi valörlü işlemlerde 48,24 seviyesine yükseldi. Pariteler cephesinde yaşanan hafif de olsa geri çekilmeye paralel EURTRY kuru 56,00, GBPTRY kuru ise 65,50 seviyelerine doğru gevşerken, yurdum insanının bir numaralı yatırım aracı olan gram altının ise 7,100 TL seviyelerinde salındığını görüyoruz.

Emre Değirmencioğlu

2024 Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Daron Acemoğlu, yeni kitabı Hangi Liberal Demokrasi’de son yarım yüzyılda liberal demokrasilerin neden güç kaybettiğini sorguluyor. Acemoğlu’nun temel tezi oldukça çarpıcı: Demokrasi yalnızca seçimlerden, hukukun üstünlüğünden ve bireysel özgürlüklerden ibaret değil. Ekonomik büyümenin nimetleri toplumun geniş kesimlerine ulaşmıyorsa, çalışanlar sistemin dışında kaldığını düşünüyorsa ve teknolojik dönüşüm serveti giderek daha küçük bir kesimde topluyorsa liberal demokrasinin toplumsal zemini de aşınıyor. Çözüm olarak ortaya koyduğu kavram ise “işçi sınıfı liberalizmi”.

Nobel ödüllü iktisatçı Daron Acemoğlu’nun Ağustos 2026’da yayımlanan yeni kitabı Hangi Liberal Demokrasi, aslında bir siyaset kitabı olduğu kadar ekonomi, teknoloji, gelir dağılımı ve çalışma hayatı üzerine de kapsamlı bir tartışma.

Kitabın İngilizce adı What Happened to Liberal Democracy? Remaking a Politics of Shared Prosperity. ABD’de 11 Ağustos 2026’da yayımlanan eser Türkiye’de Doğan Kitap tarafından Hangi Liberal Demokrasi adıyla yayımlandı. Türkçe baskı 488 sayfa ve çevirisi Solina Silahlı’ya ait.

Acemoğlu’nun kitabı şu basit fakat büyük soruyla başlıyor: Liberal demokrasi bir dönem ekonomik ve toplumsal ilerlemenin motorlarından biri olduysa bugün neden geniş toplum kesimlerinin güvenini kaybediyor?

Acemoğlu’nun cevabı, demokrasinin yalnızca siyasi kurumlarına değil, ekonominin nasıl örgütlendiğine bakmamız gerektiği yönünde.

1990’ların büyük iyimserliği neden dağıldı?

1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla dünyada liberal demokrasinin nihai zaferini ilan eden büyük bir iyimserlik ortaya çıkmıştı.

Beklenti şuydu: Piyasa ekonomileri büyüyecek, demokratik rejimler yaygınlaşacak, küreselleşme refah yaratacak, teknolojik gelişmeler insanları özgürleştirecek ve ekonomik büyümeden toplumun hemen her kesimi yararlanacaktı.

Aradan yaklaşık 35 yıl geçti.

Bugünkü tablo ise çok daha farklı. Gelir ve servet eşitsizlikleri arttı. Geleneksel sanayi bölgelerinde iş kayıpları yaşandı. Üniversite mezunlarıyla diğer çalışanlar arasındaki ekonomik ve kültürel mesafe büyüdü. Dijital platformların siyasi ve toplumsal etkisi arttı. Popülist ve otoriter siyasi hareketler güç kazandı.

Acemoğlu tam olarak bu kırılmanın nedenlerini araştırıyor.

Acemoğlu’nun ana tezi: Liberalizm kendi başarısının kurbanı oldu

Kitabın en önemli tezlerinden biri liberalizmin başlangıçta iktidarı sınırlandırmak amacıyla doğduğu, fakat zamanla kendisinin düzenin hâkim ideolojisine dönüşmesidir.

Liberal düşüncenin tarihsel başarısı büyük ölçüde keyfî iktidarın sınırlandırılması, bireysel özgürlüklerin genişletilmesi, bilgi üretiminin serbestleşmesi ve demokratik katılımın artması üzerinden gerçekleşti.

Ancak Acemoğlu’na göre liberalizm iktidara meydan okuyan bir düşünce olmaktan çıkıp mevcut düzenin taşıyıcısı haline geldiğinde yeni sorunlara yeterince cevap veremedi.

Özellikle sanayi sonrası ekonomiye geçiş bu kırılmayı hızlandırdı.

Üç büyük vaat yerine getirilmedi

Acemoğlu liberal demokrasinin başarısını üç temel vaat üzerinden değerlendiriyor: Ortak refah, demokratik yönetim ve bilgiye özgür erişim.

Kitabın ana fikri açısından kritik nokta burada. Liberal demokrasi bu vaatleri gerçekleştirdiği dönemlerde güçlendi. Fakat son birkaç on yılda özellikle ortak refah konusunda ciddi biçimde başarısız oldu.

Ekonomi büyüse bile büyümenin kazançlarının toplum içinde nasıl dağıldığı giderek daha önemli hale geldi.

Dolayısıyla Acemoğlu’nun yaklaşımını tek cümleye indirgersek: Büyüme tek başına yetmez; büyümenin kimlere ulaştığı demokrasinin geleceğini belirler.

Bu nedenle gelir dağılımı Acemoğlu açısından yalnızca ekonomik bir mesele değildir. Aynı zamanda demokratik sistemin sürdürülebilirliğiyle ilgili siyasi bir meseledir.

Çalışan kesim neden sistemden uzaklaştı?

Kitabın en dikkat çekici taraflarından biri liberalizmin krizini yalnızca aşırı sağın, popülizmin veya otoriter liderlerin yükselişi üzerinden açıklamaması.

Acemoğlu daha derine bakıyor.

Sorusu şu: İnsanlar neden bu hareketlere yönelmeye başladı?

Sanayisizleşme, fabrikaların kapanması, üretimin başka ülkelere kayması, sendikaların zayıflaması, ücretlerin verimlilik artışının gerisinde kalması ve kaliteli işlerin azalması toplumun önemli kesimlerinde ekonomik güvensizlik yarattı.

Buna üniversite eğitimli profesyonel sınıflarla diğer çalışan kesimler arasında giderek büyüyen kültürel mesafe de eklendi.

Acemoğlu’na göre eğitimli elitlerin siyasi ağırlığının artması ve toplumun geri kalanından uzaklaşması, liberalizmin toplumsal tabanının daralmasında rol oynadı.

Teknoloji tarafsız değil

Acemoğlu’nun önceki çalışmalarını takip edenler açısından kitabın teknoloji bölümü özellikle tanıdık. Çünkü Acemoğlu uzun süredir teknolojinin yönünün kendiliğinden oluşmadığını savunuyor.

Teknoloji; insanın yeteneklerini artırmak için de kullanılabilir, insan emeğinin yerine geçmek için de.

Bu ayrım yapay zekâ çağında çok daha kritik hale geliyor. Şirketler yalnızca maliyetleri düşürmek amacıyla otomasyona yöneldiğinde teknoloji çalışanların verimliliğini artırmak yerine onları sistemden dışlayabilir.

Bu durumda teknolojik ilerlemenin ekonomik kazançları sermaye sahipleri ve belirli yüksek nitelikli çalışanlarda yoğunlaşırken geniş çalışan kesimleri kazançtan yeterince pay alamayabilir.

Acemoğlu bu nedenle teknolojinin yönünün demokratik toplumların tartışması gereken bir tercih olduğunu düşünüyor. Michael Sandel de kitaba ilişkin değerlendirmesinde Acemoğlu’nun yeni teknolojilerin yönünün “doğanın bir gerçeği” değil, demokratik vatandaşların vereceği bir karar olduğu tezini özellikle vurguluyor.

Dijital çağ demokrasiyi neden zorladı?

İnternetin ilk dönemlerinde dijital teknolojilerin bilgiyi demokratikleştireceği düşünülüyordu.

Fakat ortaya çok daha karmaşık bir tablo çıktı. Sosyal medya platformları insanların bilgiye ulaşmasını kolaylaştırırken yanlış bilginin yayılmasını, kutuplaşmayı ve algoritmaların insanların ne göreceğini belirlemesini de beraberinde getirdi.

Böylece bilgiye erişim özgürlüğü paradoksal biçimde bilgi ortamının parçalanmasına yol açtı.

Acemoğlu liberalizmin dijital teknolojilerin yarattığı ekonomik ve toplumsal dönüşüme yeterince cevap veremediğini düşünüyor. Kitabın içeriğinde “Algoritmalar Çağında Liberalizm” başlığının bulunması da teknolojinin tartışmanın merkezindeki yerini gösteriyor.

Çözüm: “İşçi sınıfı liberalizmi”

Kitabın en fazla tartışma yaratacak kavramı kuşkusuz working-class liberalism, yani “işçi sınıfı liberalizmi”. Thomas Piketty de kitabı özellikle bu yönüyle öne çıkarıyor ve Acemoğlu’nun Roosevelt dönemini hatırlatan bir işçi sınıfı liberalizminin yeniden kurulması için güçlü bir tez ortaya koyduğunu belirtiyor.

Peki bu kavram ne anlama geliyor?

Acemoğlu’nun önerisi klasik anlamda devletçi bir ekonomik modele dönüş değil. Serbest piyasanın tamamen terk edilmesini de savunmuyor.  Asıl önerisi, liberalizmin ekonomik ve siyasi merkezinin yeniden geniş çalışan kesimlere yönelmesi.

Acemoğlu bunu bir söyleşisinde oldukça açık biçimde tarif ediyor: Bireysel özgürlük korunmalı ancak insanların değerleri yukarıdan bastırılmamalı; sosyal mühendislikten kaçınılmalı; kaliteli işler ve ortak refah öncelik haline getirilmeli ve yerel topluluklar yeniden güçlendirilmelidir.

Acemoğlu’nun reçetesinin temel taşları

Kitaptan çıkan yeni liberalizm modelini birkaç temel başlık altında toplamak mümkün:

Ortak refah: Ekonomik büyümenin kazançları toplumun geniş kesimlerine yayılmalı.

Kaliteli istihdam: Ekonomi yalnızca GSYH veya şirket kârları üzerinden değil, yarattığı kaliteli işler üzerinden de değerlendirilmelidir.

Çalışanın güçlendirilmesi: Teknoloji çalışanı gereksiz hale getiren değil, çalışanların yeteneklerini ve üretkenliğini artıran yönde geliştirilmelidir.

Yerel topluluklar: Siyaset ve karar alma mekanizmalarının yalnızca merkezi kurumlarda yoğunlaşması yerine yerel toplulukların güçlendirilmesi gerekir.

Çoğulculuk: Farklı yaşam tarzları ve değerlerin bir arada yaşayabileceği toplumsal alan korunmalıdır.

Elit sosyal mühendislikten kaçınma: Eğitimli elitlerin kendi kültürel değerlerini toplumun tamamına yukarıdan empoze etmeye çalışması liberalizme duyulan tepkiyi büyütebilir.

Demokratik teknoloji politikası: Yapay zekâ ve otomasyonun yönü yalnızca teknoloji şirketlerinin kararlarına bırakılamayacak kadar önemlidir.

Roosevelt modeli neden önemli?

Piketty’nin kitabı değerlendirirken Franklin D. Roosevelt dönemine gönderme yapması tesadüf değil.

1930’ların Büyük Buhranı sonrasında ABD’de uygulanan New Deal politikaları kapitalizmi ortadan kaldırmak yerine sistemin toplumsal meşruiyetini yeniden kurmaya çalışmıştı. Çalışanların pazarlık gücünün artırılması, sosyal güvenlik sistemlerinin oluşturulması, kamu yatırımları ve finans sektörünün düzenlenmesi bu dönüşümün parçalarıydı.

Acemoğlu’nun “işçi sınıfı liberalizmi” önerisinin mantığında benzer bir yaklaşım bulunuyor: Kapitalizmi kaldırmak yerine ekonomik sistemin ürettiği refahın daha geniş kesimler tarafından paylaşılmasını sağlamak.

Bu açıdan kitapta ekonomi ile demokrasi arasında çok güçlü bir bağ kuruluyor.

Demokrasi sandıktan ibaret değil

Kitabın Bankavitrini açısından belki de en önemli ekonomik mesajı burada ortaya çıkıyor.

Bir ülkede seçimlerin yapılması tek başına güçlü bir demokratik düzen yaratmaya yetmeyebilir. Eğer orta sınıf küçülüyorsa, çalışanların reel gelirleri uzun süre geriliyorsa, servet giderek dar bir kesimde yoğunlaşıyorsa ve gençler ebeveynlerinden daha iyi yaşayacaklarına inanmıyorsa demokratik kurumlara güven de aşınabilir.

Başka bir ifadeyle: Ekonomik dışlanma zamanla siyasi dışlanma hissine dönüşebilir.

Bu nedenle gelir dağılımı politikası aynı zamanda demokrasi politikasıdır.

Türkiye açısından neden önemli?

Asaf Savaş Akat’ın Türkçe baskıya ilişkin değerlendirmesinde dikkat çektiği nokta da tam olarak burası. Akat, Acemoğlu’nun sorumlu aydınlarla çalışan kesimler arasında üretken bir işbirliği ve dayanışma modeli önerdiğini, bunun özellikle kurumsal gelişmesinde sorun yaşayan Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler açısından önemli olduğunu vurguluyor.

Türkiye açısından kitabın tartışmaya açtığı sorular oldukça güncel:

Ekonomik büyümeden toplumun hangi kesimleri pay alıyor?

Orta sınıf neden zayıflıyor?

Ücretlilerin milli gelirden aldığı pay nasıl değişiyor?

Teknolojik dönüşüm çalışanların verimliliğini mi artırıyor, yoksa istihdamı mı azaltıyor?

Gençlerin kaliteli işe ulaşma imkânları neden daralıyor?

Yerel yönetimler ve sivil toplum yeterince güçlü mü?

Ekonomik kararların alınmasında toplumun farklı kesimleri ne kadar söz sahibi?

Bu soruların cevapları yalnızca ekonomi politikasının değil, demokratik kurumların geleceğinin de belirleyicisi olabilir.

Neoliberalizme eleştiri, liberalizme veda değil

Kitabın önemli bir ayrımını da yapmak gerekiyor.

Acemoğlu liberalizmin başarısız olduğunu söyleyerek otoriter veya anti-demokratik sistemlere yönelmeyi önermiyor. Tam tersine liberal demokrasinin tarih boyunca olağanüstü ilerlemeler sağladığını savunuyor. Sorun liberal demokrasinin kendisinden çok, son birkaç on yılda geçirdiği dönüşüm.

Bu nedenle Acemoğlu’nun önerisi: “Liberalizmi terk edelim” değil, “liberalizmin toplumsal sözleşmesini yeniden kuralım.”

Bu ayrım kitabın belki de en önemli mesajı.

Yapay zekâ çağının büyük sorusu

Kitabın yayımlandığı dönem de ayrıca anlamlı. Dünya yeni bir teknolojik devrimin başlangıcında. Yapay zekâ üretkenliği olağanüstü artırabilir.

Ancak aynı teknoloji milyonlarca beyaz yakalı işi dönüştürebilir veya ortadan kaldırabilir.

Dolayısıyla önümüzdeki yılların en önemli ekonomi politikası sorularından biri şu olacak: Yapay zekânın yaratacağı ekonomik değer kime gidecek? Sadece teknoloji şirketlerine ve sermaye sahiplerine mi?

Yoksa çalışanların ücretlerine, daha kısa çalışma sürelerine, daha kaliteli işlere ve toplumun genel refahına mı dönüşecek? Acemoğlu açısından bu sorunun cevabı yalnızca gelir dağılımını değil, liberal demokrasinin geleceğini de belirleyebilir.

Sonuç: Demokrasi için yeniden güçlü bir orta sınıf

Hangi Liberal Demokrasi, klasik anlamda bir ekonomi kitabından daha fazlası.

Acemoğlu ekonomi, siyaset, teknoloji ve sosyolojiyi aynı sorunun çevresinde birleştiriyor: Bir siyasi sistem ekonomik olarak toplumun geniş kesimlerini dışarıda bırakarak ne kadar süre meşruiyetini koruyabilir?

Kitabın verdiği cevap oldukça açık: Uzun süre koruyamaz.

Liberal demokrasi yalnızca bireysel hakları ve seçimleri korumakla yetinemez. İnsanlara ekonomik güvenlik, kaliteli istihdam, yükselme imkânı ve geleceğe ilişkin umut da sunmak zorunda.

Bu nedenle Acemoğlu’nun “işçi sınıfı liberalizmi” aslında bir ekonomik modelden daha fazlasını ifade ediyor. Yeni bir toplumsal sözleşme öneriyor.

Sermaye ile emeğin, teknoloji ile insanın, elitlerle çalışan kesimlerin ve merkezi yönetimlerle yerel toplulukların arasındaki güç dengesinin yeniden kurulmasını savunuyor.

Ve kitabın ekonomi dünyasına bıraktığı en güçlü soru belki de şu: Bir ekonomi büyürken çalışanların büyük bölümü kendisini fakirleşmiş hissediyorsa, gerçekten başarılı sayılabilir mi?

Acemoğlu’nun cevabı “hayır”a oldukça yakın.

Çünkü ortak refah olmadan güçlü orta sınıf; güçlü orta sınıf olmadan toplumsal güven; toplumsal güven olmadan da sürdürülebilir liberal demokrasi kurmak giderek zorlaşıyor.

Bankavitrini.com – Kitap / Ekonomi / Demokrasi